مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 3 10 2022 02 20 Mafātīḥ ul-ʿUlum, Dictionary of specialized terms of knowledge in Arabic مفاتیح‌العلوم، کهن‌ترین فرهنگ اصطلاحات علوم به عربی 70 97 145177 FA عبدالله فرهی استادیار گروه تاریخ اسلام دانشگاه مذاهب اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 2022 01 18 The book <em>Mafātīḥ ul-ʿUlum</em> (Keys of Knowledge) is one of the oldest surviving dictionaries of terms of knowledge in Arabic, which is influenced by the book <em>al-ʿAyn</em> al-Farāhīdī, which is tolerantly considered one of the oldest encyclopedias in the Islamic world. The author of this book, Abū-‘Abdillāh al-Kha^wārazmī, has prepared his book in the name of Abū-l-Ḥussayn ʿUbaydullāh ibn Aḥmad al-ʿUtbī, the minister of Noah ibn Manṣūr as-Sāmānī. <em>Mafātīḥ ul-ʿUlum</em> was published at the first time in two articles and fifteen sections and ninety-three chapters by Van Vloten in Leiden, the Netherlands. The first article includes the knowledge of <em>Sharīʿa</em> and related Arabic knowledge and the second article includes the knowledge of non-Arab people. In this article, for the first time, we have paid close attention to the sources and references of al-Kha^wārazmī, and especially <em>al-ʿAyn</em> Khalīl ibn Aḥmad al-Farāhīdī, and at the same time, we have extracted the names of the people and books cited by al-Kha^wārazmī from the book <em>Mafātīḥ ul-ʿUlum</em>. This book is also very valuable linguistically. Because according to the imported words and their application in any knowledge, can be measured and evaluated the impact of other civilizations on Islamic civilization in different knowledge; Words that have been borrowed from languages such as Persian, Greek, Latin, Kha^wārazmī, Turkish, Marvī, Syriac and Hindī, and have found their way into the book <em>Mafātīḥ ul-ʿUlum</em>. Therefore, in this article, a number of imported words cited by al-Kha^wārazmī himself have been extracted from the book <em>Mafātīḥ ul-ʿUlum</em>. In addition, this article pays special attention to the course of studies about this book in the West, especially the German Orientalists, as well as Arab scholars. کتاب مفاتیح‌العلوم (کلیدهای دانش‌ها) یکی از کهن­ترین فرهنگ‌های به­جای ماندة اصطلاحات علوم به عربی و متأثر از کتاب العین فراهیدی است، که به تسامح، ازجملة کهن­ترین دانشنامه­های جهان اسلام نیز شمرده شده است. نویسندة این کتاب، یعنی ابوعبدالله خوارزمی کتاب خود را به نام ابوالحسین عبیدالله بن احمد عتبی، وزیر نوح بن منصور سامانی، فراهم آورده است. مفاتیح‌العلوم در دو مقاله و پانزده باب و نود و سه فصل برای نخستین بار توسط فان فلوتن در لیدن هلند به چاپ رسید که مقالة اول آن شامل علوم شریعت و علوم عربی مرتبط با آن و مقالة دوم آن شامل علوم مردم غیر عرب می‌باشد. ما در این مقاله برای نخستین بار به منابع و مآخذ خوارزمی و به‌ویژه العین خلیل بن احمد فراهیدی به دقت توجه کرده و در ضمن، نام افراد و کتاب‌های مورد استناد خوارزمی را از کتاب مفاتیح‌العلوم استخراج کرده‌ایم. این کتاب از نظر زبان­شناختی هم دارای ارزش بسیار زیادی است. چراکه با توجه به واژگان دخیله و کاربرد آنها در هر علمی می­توان میزان تأثیرگذاری تمدن­های دیگر بر تمدن اسلامی را در علوم مختلف مورد سنجش و ارزیابی قرار داد؛ واژگانی که از زبان‌هایی چون فارسی، یونانی، لاتین، خوارزمی، ترکی، مروی، سریانی و هندی به عاریت گرفته شده و به کتاب مفاتیح‌العلوم راه یافته است. لذا در این مقاله شماری از واژگان دخیلة مورد استناد خود خوارزمی هم از کتاب مفاتیح‌العلوم استخراج شده است. در ضمن، در این مقاله به سیر مطالعاتی انجام شده دربارة این کتاب در غرب، به­ویژه مستشرقان آلمانی، و نیز محققان عرب نیز توجه خاص صورت گرفته است. https://mag.mpte.ir/article_145177_55be8230dc1983fcf020a198cc73e610.pdf