مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 6 23 2025 05 22 Fāṭimid Educational Institutions and Civilizational Developments in the Maghrib (297-362 A. H.) نهادهای آموزشی فاطمیان و تحولات تمدنی مغرب اسلامی (297- 362 ق) 33 54 224278 10.22034/icrs.2025.523658.1335 FA فائزه عبدالعلی دانش‌آموخته کارشناسی ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران. زینب فضلی استادیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران. 0000-0002-7755-9342 فریبا پات دانشیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران Journal Article 2025 05 14 <em>Educational institutions and the quality and quantity of their functions are among the indicators for evaluating the cultural and civilizational situation of each historical period. An important historical feature of the Fāṭimids in Maghrib is the establishment of Fāṭimid Ismaili educational institutions. What is often considered about these institutions is their missionary and religious aspect, whereas in fact they were educational institutions that had a missionary function at the same time. The Madjālis al-Hikmah is one of these institutions that emerged in Africa during this period and taught science or wisdom in the Ismaili sense. During this period, Munāẓira was also used by Ismailis extensively as an educational institution in the Maghrib, and as a result, a new chapter was opened not only in the history of this educational institution in the history of Islam, but also in the history of religious debate and religious thought in the Maghrib. In addition, the tangible and objective result of the Ismaili educational activities and the Fāṭimid scientific and missionary institutions was the emergence of prominent personalities such as Qāḍī al-Nuʿmān, who wrote important works in various sciences and thus played an important role in the consolidation and expansion of the scientific, educational and religious discourse of the Fāṭimids not only in the Maghrib but also in later periods.</em> نهادهای آموزشی و کم و کیف کارکرد آن‌ها، از جمله شاخص‌های ارزیابی اوضاع تمدنی هر دوره تاریخی محسوب می‌شود. یکی از ویژگی‌های مهم تاریخی مغرب عهد فاطمی، تأسیس نهادهای آموزشی اسماعیلی ـ ‌فاطمی است. به طور کلی آنچه درباره این نهادها اغلب مورد توجه قرار می‌گیرد وجه تبلیغی و مذهبی آنها است، حال آنکه در اصل آن‌ها نهادهایی آموزشی بودند که درعین حال کارکرد تبلیغی نیز داشتند. از این‌رو، این پژوهش با اتکاء بر روش تاریخ‌پژوهی تحلیلی با رویکرد تمدنی در پی بررسی نقش‌آفرینی تمدنی نهادهای آموزشی فاطمیان در مغرب است. بنابر یافته‌های این پژوهش، مجالس‌الحکمه از جمله این نهادها محسوب می‌شود که در افریقیه در این دوره پدیدار شدند و در این نهاد به آموزش علم یا حکمت به مفهوم اسماعیلی آن می‌پرداخت. همچنین در این دوره مناظره، به‌عنوانی نهادی آموزشی مورد استفاده چشمگیر اسماعیلیه در مغرب قرار گرفت و در نتیجه آن نه تنها در تاریخ این نهاد آموزشی در تاریخ اسلام، بلکه در تاریخ مباحثات مذهبی و اندیشه‌ورزی دینی مغرب اسلامی فصل جدیدی گشوده شد. افزون بر این، حاصل ملموس و عینی فعالیت‌های آموزشی اسماعیلیه و نهادهای علمی و تبلیغی فاطمی، ظهور شخصیت‌های تراز اول مانند قاضی نعمان بود که آثار مهمی در علوم مختلف تألیف نمود و از این طریق در تثبیت و بسط گفتمان علمی، آموزشی و مذهبی فاطمیان نه تنها در مغرب بلکه ادوار بعدی نقش مهمی ایفا نمود. https://mag.mpte.ir/article_224278_5eb58390c74e6c0f908d004665ca4d3d.pdf