مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 25 2025 09 23 The Holy Shrines as Memory Spaces: Cultural-Civilizational Roles in Preserving and Reproducing Shi‘i Identity عتبات عالیات به‌مثابه مکان حافظه: کارکرد فرهنگی-تمدنی در حفظ و بازتولید هویت شیعی 48 70 232282 10.22034/icrs.2025.549671.1393 FA زهرا روح اللهی امیری دانشیار گروه تاریخ، دانشکده مطالعات سیاسی و تاریخ، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران Journal Article 2025 08 01 <span style="font-size: 12.0pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman','serif'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-theme-font: major-bidi; color: black; mso-themecolor: text1; mso-bidi-language: AR-SA;">Amid intensifying pressures of globalization, the secularization of ritual, and a broader crisis of meaning, revisiting the role of memory-sites such as the Shi‘i holy shrines (al-ʿAtabāt al-ʿĀliyya) has become a theoretical and civilizational necessity. This study examines how these shrines can counter the erosion of meaning and identity fragmentation by contributing to the reproduction of Shi‘i collective identity. The guiding research question asks by what mechanisms and to what extent ritual practices and pilgrimage in Karbala and Najaf activate cultural memory to reinforce psychological cohesion, historical continuity, and the rearticulation of identity narratives. Methodologically, the article adopts a qualitative, analytical design with a descriptive–conceptual approach, drawing on Jan Assmann’s theory of cultural memory, Pierre Nora’s notion of lieux de mémoire, and Paul Ricoeur’s account of narrative identity. Historical documents, theoretical texts, and ritual evidence—centering on a case study of the Arbaeen pilgrimage—are analysed. The findings indicate that the shrines, as memory-centred loci, not only sustain Shi‘i historical remembrance but, through the re-enactment of rituals, the cultivation of belonging, and the formation of transnational networks of solidarity, function as key identity-generative resources within Islamic civilization. At the same time, trends toward secularization, mediatization, and the commodification of ritual can undermine these memory functions. The study concludes that harnessing the mnemonic and civilizational capacities of the shrines offers a viable strategy for sustaining Shi‘i identity in the face of such challenges. در شرایط کنونی که جوامع دینی، به‌ویژه شیعیان، با فشارهای ناشی از جهانی‌شدن، عرفی‌شدن مناسک و بحران معنا مواجه‌اند، بازخوانی نقش مکان‌های حافظه‌ای همچون عتبات عالیات ضرورتی نظری و تمدنی به شمار می‌رود. مسئله اصلی این پژوهش بررسی این نکته است که چگونه عتبات عالیات می‌توانند در برابر فرسایش معنا و گسست‌های هویتی، به بازتولید هویت جمعی شیعه کمک کنند. پرسش محوری آن است که مناسک و زیارت در کربلا و نجف از چه طریق و در چه سطحی می‌توانند حافظه فرهنگی را فعال کرده و انسجام روانی، تداوم تاریخی و بازآفرینی روایت‌های هویتی را تقویت نمایند. روش تحقیق به‌کاررفته در این مقاله کیفی و تحلیلی است و با رویکرد توصیفی-مفهومی، از چهارچوب نظری حافظه فرهنگی یان آسمن، مفهوم مکان حافظه پیر نورا، و روایت هویتی پل ریکور بهره گرفته است. تحلیل اسناد تاریخی، متون نظری و شواهد آیینی، به‌ویژه مطالعۀ موردی آیین اربعین، امکان تبیین دقیق‌تری از جایگاه عتبات در فرایند انتقال معنا فراهم ساخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که عتبات عالیات نه‌تنها به‌عنوان مکان‌های حافظه محور، حافظۀ تاریخی شیعه را زنده نگه می‌دارند، بلکه از طریق بازآفرینی آیین‌ها، تولید احساس تعلق و ایجاد شبکه‌های همبستگی فراملی، به یکی از مهم‌ترین منابع هویت‌ساز در تمدن اسلامی بدل شده‌اند. این نتیجه بیانگر آن است که توجه به ظرفیت حافظه‌ای و تمدنی عتبات، می‌تواند در برابر تهدیدهای ناشی از عرفی‌سازی و کالایی‌سازی آیین‌ها، راهبردی برای پایداری هویت شیعی باشد.

https://mag.mpte.ir/article_232282_53cb64beb3afe5858eb16ca0b8bd3948.pdf