مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 28 2026 06 22 A Rereading of Contemporary Studies on the Motivations for the Establishment of the Nizamiyya Schools بازخوانی مطالعات معاصر درباره انگیزه‌های تأسیس مدارس نظامیه 10 36 233747 10.22034/icrs.2025.536285.1385 FA نرگس تنهائی دکترای تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. 0009-0006-1918-7065 مهدی مجتهدی استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. 0000-0002-3987-1896 Journal Article 2025 09 03 <em>The establishment of the Nizamiyya schools by the powerful Seljuk vizier, Nizam al-Mulk al-Tusi, represents a landmark in the history of higher education in the Islamic world. The vizier’s motivations are a subject of scholarly debate, generally classified into two main perspectives. The first, a confrontational approach, is the well-known theory that the Nizamiyyas were founded in reaction to the rising intellectual and political power of Shi'i groups, particularly the Ismailis and the Fatimids in Egypt with their prominent institution, Al-Azhar. This view holds that the primary goal was to promote Sunnism and counter Shi'i influence. The second, a state-building perspective, emphasizes the Seljuk empire's internal needs. It argues that the schools were created to train an efficient and loyal bureaucracy of administrative and judicial personnel. This would consolidate the state, create religious unity under the Shafi'i school, and legitimize Seljuk rule. This research, using a descriptive-analytical method, critically re-examines both theories. The analysis concludes that the confrontational theory lacks historical evidence and is contradicted by existing documents. In contrast, the state-building approach aligns more closely with historical records and provides a more accurate explanation of Nizam al-Mulk's motivations.</em> <span lang="FA">تأسیس مدارس نظامیه توسط نظام‌الملک توسی، وزیر قدرتمند سلجوقی، نقطه عطفی در تاریخ آموزش عالی در جهان اسلام به شمار می‌رود. انگیزه‌های نظام‌الملک از این اقدام همواره موضوع بحث‌ پژوهشگران معاصر بوده است. نظرات آنان را می‌توان در قالب دو رویکرد اصلی طبقه‌بندی کرد که اغلب در راستای یکدیگر تلقی می‌شوند. نخست رویکرد تقابلی و نظریه مشهوری که تأسیس این مدارس را اقدامی می‌داند در واکنش به قدرت‌یابی فکری و سیاسی شیعیان، به‌ویژه اسماعیلیان ایران و فاطمیان در مصر و تأسیس نهاد علمی برجسته آنان، جامع الأزهر. بر این اساس، انگیزهٔ اصلی، ترویج تسنن و مقابله با نفوذ تشیع بود. دیگر رویکرد هویتی که بر اهداف داخلی و دولتی تأکید دارد و معتقد است سلجوقیان برای ادارهٔ امپراتوری خود نیازمند دستگاه دیوان‌سالاری کارآمد و وفادار بودند. از این رو نظامیه‌ها با هدف تربیت کادر اداری و قضایی همسو با سیاست‌های دولت و تحکیم پایه‌های آن، همچنین ایجاد وحدت مذهبی در لوای مذهب شافعی و مشروعیت‌بخشی به حکومت سلجوقی تأسیس شدند. این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و با نگاهی انتقادی، به بازخوانی این دو رویکرد می‌پردازد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که نظریهٔ مشهور، یا همان رویکرد تقابلی با شیعیان، هم فاقد شواهد تاریخی است و هم مستنداتی به وضوح در تناقض با آن وجود دارد. از سوی دیگر، </span><span lang="AR-SA">رویکرد هویتی با گزارش‌های موجود تطابق بیشتری دارد و انگیزهٔ نظام‌الملک را باید در این رویکرد جستجو کرد.</span> https://mag.mpte.ir/article_233747_9054eb8e88fa1b385beb549cfe5da0e1.pdf