مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 مقالات آماده انتشار 2025 11 08 An Analysis of the Evolution of Commentary Writing on Nahj al-Balagha during the Safavid Era تحلیل سیر تحوّل شرح‌نویسی بر نهج‌البلاغه در عصر صفویه 233748 10.22034/icrs.2025.548801.1391 FA مختار رنجکش آدرمنابادی دانشجوی دکتری، علوم و معارف نهج‌البلاغه، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران 0009-0007-8425-3812 حمید حمیدیان دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران 0009-0007-2097-176X یحیی میرحسینی دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران 0000-0001-5695-8267 Journal Article 2025 09 23 The tradition of writing commentaries on Nahj al-Balagha—as a sign of intellectual vitality and transformation in Islamic civilization—experienced a decisive and groundbreaking shift during the Safavid era (16th–17th centuries CE). Using a descriptive-analytical method within a historical framework, this study examines the distinctive features, driving factors, and new functions of commentary writing in this period. The findings reveal that with the establishment of a Shiʿi state, engagement with Nahj al-Balagha took on new functional dimensions. Following the official adoption of Persian in the Safavid administration, two parallel and interconnected trends emerged: first, the trend of “popularization” through translations and Persian commentaries, which made the text accessible beyond scholarly elites and available to the broader society; and second, a deeper trend of “specialized reinterpretation,” which redefined Nahj al-Balagha in two key domains: (a) in political discourse, with particular emphasis on the Covenant of Malik al-Ashtar, reinterpreted as a practical charter for Shiʿi governance; and (b) in philosophical-mystical discourse, where, under the strong influence of the Isfahan School of philosophy, the words of Imam ʿAli (a) became an authoritative source for metaphysical reflection and reference in complex philosophical debates. The study concludes that the Safavid era, by pioneering thematic approaches and consolidating both political and philosophical uses of Nahj al-Balagha, played a formative role in shaping the identity of the text for later generations. سنت شرح‌نویسی بر نهج‌البلاغه، به عنوان یکی از شاخص‌های پویایی و تحوّل اندیشه در تمدّن اسلامی، در عصر صفویه (قرون دهم و یازدهم) شاهد یک تغییر و تحوّل بنیادین و تحوّل‌آفرین بود. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و در چارچوب تاریخی، به واکاوی ویژگی‌‌های متمایز، عوامل مؤثر و کارکردهای نوین شرح‌نگاری در این مقطع تاریخی می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این دوره، در بستر استقرار دولت شیعی، با تحوّلی کارکردی در مواجهه با نهج‌البلاغه همراه است. با رسمیت‌یافتن زبان فارسی در حکومت صفویه، دو جریان موازی و درهم‌تنیده در رابطه با نهج‌البلاغه و شروح آن، شکل گرفت: نخست، جریان «عمومیت‌بخشی» از طریق ترجمه و فارسی‌نگاری شروح نهج‌البلاغه که این کتاب را از انحصار نخبگان خارج و به سوی عموم جامعه تسرّی می‌داد. دوّم و در لایه‌ای عمیق‌تر، جریان «بازخوانی تخصصی» از نهج‌البلاغه، که آن را در دو حوزۀ کلیدی، بازتعریف می‌کرد: الف) در گفتمان «سیاسی»، با تمرکز غالب بر عهدنامه مالک‌اشتر ـ که به مثابۀ منشور عملی برای حکومت‌داری شیعی تدوین و مورد بازخوانی قرار گرفت ـ. ب) در گفتمان «حِکمی-‌عرفانی» که تحت تأثیر عمیق مکتب فلسفی اصفهان، کلمات امیرالمؤمنین (ع) در نهج‌البلاغه به منبعی اصیل برای تأملات متافیزیکی و استشهاد در پیچیده‌ترین مباحث حکمی و فلسفی بدل شد. این مطالعه نتیجه می‌گیرد که عصر صفوی، با ابداع رویکرد موضوعی و تثبیت‌کارکردهای سیاسی و حکمی برای نهج‌البلاغه، نقشی تأسیسی در شکل‌دهی به هویت این متن در دوران پس از خود ایفا کرده است.