مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 مقالات آماده انتشار 2025 12 12 The Influence of Islamic Sacred Texts on the Scientific, Legal, and Social Institutions of Islamic Civilization: A Historical-Civilizational Approach تأثیر متون مقدس اسلامی بر نهادهای علمی، حقوقی و اجتماعی تمدن اسلامی: رویکردی تاریخی ـ تمدنی 235958 10.22034/icrs.2025.558712.1406 FA محمد معرفت دانشیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. 0000-0002-7124-1237 Journal Article 2025 11 09 Islamic civilization is, at its foundation, a text-centered and revelation-based civilization whose epistemic, legal, and social structures are rooted in the Holy Qur’an and the Prophetic Sunnah. The central question of this study is how fundamental revelatory concepts, during the formative period of Islamic civilization, moved beyond the level of spiritual teachings and were transformed into social and intellectual institutions. To address this question, the present research adopts the approach of “hermeneutics of sacred texts” and employs linguistic, contextual, and historical analysis to examine key Qur’anic and Hadith concepts within the social context of early Islam. In this approach, core concepts such as knowledge, justice, consultation, and cooperation are first extracted based on the semantic indications of the sacred text; then these concepts are interpreted within the historical–social context of the first Muslim community; and finally, their civilizational role in shaping institutions such as scholarly centers, the judicial system, educational structures, and social institutions like waqf and zakāt is analyzed. The findings indicate that these concepts were not merely ethical exhortations but served as institution-building and civilization-forming elements. The study concludes that a proper understanding of the formation of Islamic civilization—as well as the reconstruction of a new Islamic civilization—requires a systematic return to, and hermeneutical analysis of, the Qur’an and Sunnah. تمدن اسلامی، در بنیاد خود تمدنی متن‌محور و مبتنی بر وحی است که ساختارهای معرفتی، حقوقی و اجتماعی آن ریشه در قرآن کریم و سنت نبوی دارد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که مفاهیم بنیادین وحیانی چگونه در دوره شکل‌گیری تمدن اسلامی از سطح آموزه‌های معنوی فراتر رفته و به نهادهای اجتماعی و معرفتی تبدیل شده ‌اند. برای پاسخ به این پرسش، پژوهش حاضر با رویکرد «هرمنوتیک متون مقدس» و با بهره‌گیری از تحلیل زبانی، سیاقی و تاریخی، به واکاوی مفاهیم کلیدی قرآن و حدیث در بستر اجتماعی صدر اسلام می‌ پردازد. در این رویکرد، ابتدا مفاهیم محوری همچون علم، عدالت، شورا و تعاون بر اساس دلالت‌ های متن مقدس استخراج می‌ شوند؛ سپس این مفاهیم در زمینه تاریخی ـ اجتماعی نخستین جامعه اسلامی تفسیر می‌ گردند و در گام نهایی، نقش آن‌ها در شکل ‌دهی به نهادهایی مانند مراکز علمی، نظام قضاوت، ساختارهای آموزشی و نهادهای اجتماعی همچون وقف و زکات بررسی می‌ شود. یافته‌ ها نشان می ‌دهد که این مفاهیم نه صرفاً آموزه‌ هایی اخلاقی، بلکه عناصر نهادساز و تمدن‌ساز بوده‌اند. نتیجه پژوهش تأکید می‌کند که فهم صحیح فرایند شکل‌گیری تمدن اسلامی و بازسازی تمدن نوین اسلامی، نیازمند بازگشت روشمند و تحلیل هرمنوتیکی قرآن و سنت است.