مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 28 2026 06 22 The Role of Yaqub ibn Kallas in Upgrading the Bureaucratic Structure of the Fatimids of Egypt نقش یعقوبِ اِبْنِ کِلّس در ارتقاء ساختار دیوان­سالاری فاطمیان مصر 63 88 237678 10.22034/icrs.2025.552510.1398 FA روح اله یوسفوند کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، گروه علوم تاریخی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران. 0009-0005-1523-4277 طلعت ده پهلوان استادیار گروه علوم تاریخی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران. 0000-0001-7372-4614 حسین علی بیگی دکتری تاریخ اسلام و مدرس مدعو گروه علوم تاریخی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران. 0009-0008-7370-3694 Journal Article 2025 10 11 <em><span lang="EN">Yaqub ibn Kallas, the first official minister of the Fatimid Caliphate in Egypt, played an effective role in upgrading the bureaucratic structure of this government. Relying on his administrative experience in the Ikhshidian system and having a systematic knowledge of governance mechanisms, he designed and implemented a series of financial, administrative and judicial reforms that aimed to improve the efficiency of the Fatimid government system, centralize administrative power and create dynamism in bureaucratic processes. The purpose of this research is to examine and explain the role of Yaqub ibn Kallas in the transformation and upgrading of the bureaucratic structure of the Fatimid government. This research raises the question, what was the role of Yaqub ibn Kallas in upgrading the bureaucratic structure of the Fatimids? And by analyzing data from historical sources, it explores the various dimensions of his reforms. The research findings show that Yaqub ibn Kallas, through his privileged position in the caliphate and by using a systematic and reformist approach, undertook a series of fundamental measures in the military, judicial, and financial fields; including creating a balance in the military structure by employing Turkish and Daylamic forces, focusing supervision on judicial dismissals and appointments, and restructuring the financial system by regulating documents, organizing accounts, following up on arrears, and reforming official transactions based on the Mu'izz dinar. The result of these reforms was to increase institutional cohesion, improve the efficiency, and dynamism of the Fatimid bureaucratic structure; a process that can be considered a turning point in the evolution of the administrative system of the Fatimid government in Egypt.</span></em> <span lang="AR-SA">یعقوب ابن کِلّس، نخستین وزیر رسمی خلافت فاطمی در مصر، نقش مؤثری در ارتقاء ساختار دیوان‌سالاری این حکومت ایفا کرد. وی با اتکا بر تجربه اداری خود در دستگاه اِخشیدیان و با برخورداری از شناختی نظام‌مند نسبت به سازوکارهای حکمرانی، مجموعه‌ای از اصلاحات مالی، اداری و قضایی را طراحی و اجرا نمود که هدف آن، ارتقای کارآمدی دستگاه دولت فاطمیان، تمرکز قدرت اداری و ایجاد پویایی در فرآیندهای دیوانی بود<strong>. </strong>مسئله این پژوهش بررسی و تبیین نقش یعقوب ابن کلس در تحول و ارتقای ساختار دیوان‌سالاری دولت فاطمی است<strong>. </strong>این پژوهش با طرح پرسش، نقش یعقوب ابن کلس در ارتقای ساختار دیوان‌سالاری فاطمیان چه بود؟ و با تحلیل داده‌های برگرفته از منابع تاریخی، به واکاوی ابعاد مختلف اصلاحات او می‌پردازد. یافته­های پژوهش نشان می‌دهد که یعقوب ابن کلس، به­واسطه موقعیت ممتاز خود در دستگاه خلافت و با بهره‌گیری از رویکردی نظام‌مند و اصلاح‌گرایانه، دست به مجموعه‌ای از اقدامات بنیادین در حوزه‌های نظامی، قضایی و مالی زد؛ از جمله ایجاد توازن در ساختار نظامی از طریق به‌کارگیری نیروهای تُرک و دیلم، تمرکز نظارت بر عزل و نصب‌های قضایی، و بازسازی نظام مالی از رهگذر تنظیم اسناد، سامان‌دهی حساب‌ها، پیگیری معوقات و اصلاح مبادلات رسمی بر مبنای دینار معزی. حاصل این اصلاحات، افزایش انسجام نهادی، ارتقای کارآمدی و پویایی ساختار دیوان‌سالاری فاطمیان بود؛ فرآیندی که می‌توان آن را نقطه عطفی در تحول نظام اداری دولت فاطمی در مصر ارزیابی کرد.</span> https://mag.mpte.ir/article_237678_0e254bb6431ec3c1ba8a5379352cc4d6.pdf