مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 مقالات آماده انتشار 2026 02 27 Re-assessing the Socio-Economic Relations of Educational Institutions in Ottoman Bayt al-Maqdis (Based on the Sijillat al-Mahkama al-Shar'iyya) بازخوانی مناسبات اجتماعی و اقتصادی نهادهای آموزشی بیت‌المقدس در دوره عثمانی (با تکیه بر سجلات محکمه شرعیه) 241960 10.22034/icrs.2026.558232.1404 FA کبری جمشیدی دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. طلعت ده پهلوان گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی ، دانشگاه رازی، کرمانشاه ، ایران. 0000-0001-7372-4614 معصومعلی پنجه استادیار گروه تاریخ و باستان‌شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران، Journal Article 2025 11 07 Aiming to move beyond macro-historical and descriptive historiographies, this research delves into the micro-level and dynamic dimensions of scholarly life in Ottoman Bayt al-Maqdis (16th–19th centuries CE). The central problem of this study is to elucidate the actual function of educational institutions, not merely as centers for the transmission of knowledge but as active economic hubs and social actors. The research methodology is centered on a social history approach and the technique of qualitative content analysis, applied to a selection of records from the Sijillat al-Mahkama al-Shariyya of Quds. As a primary source and an archive of daily life, these sijillat offer unique data on the financial management, administrative structure, and human relations within these institutions. The findings of the research indicate that: 1) The waqf system, as the vital artery of the madrasas' economy, encompassed a complex mechanism of revenues and expenditures, which accounted for a significant portion of the legal disputes registered in the court. 2) Educational positions, from teaching in major madrasas to leading prayers in small mosques, were distributed within a complex network of competition and inheritance among scholarly families, with the Mahkama al-Shariyya playing the official role of registering and legitimizing these appointments. This study concludes that the sijillat portray educational institutions not as static structures, but as living socio-economic enterprises woven into the urban fabric of Bayt al-Maqdis. They played a decisive role in shaping the class structure, urban economic dynamics, and local power networks. این پژوهش با هدف عبور از تاریخ‌نگاری‌های کلان‌نگر و توصیفی، به واکاوی ابعاد خُرد و پویای حیات علمی بیت‌المقدس در دوره عثمانی (قرون ۱۰-۱۳ق/۱۶-۱۹م) می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق، تبیین کارکرد واقعی نهادهای آموزشی (مدارس، مساجد و زوایا) نه فقط به‌عنوان مراکز انتقال دانش، بلکه در مقام کانون‌های فعال اقتصادی و کنش‌گران اجتماعی است. روش تحقیق بر رویکرد تاریخ اجتماعی و تکنیک تحلیل محتوای کیفی اسناد متمرکز است که بر نمونه‌های منتخبی از سجلات محکمه شرعیه قدس اعمال شده است. این سجلات، به‌مثابه منبعی دست‌اول و آرشیوی از زندگی روزمره، داده‌های منحصربه‌فردی از مدیریت مالی، ساختار اداری و مناسبات انسانی این نهادها عرضه می‌کنند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که: ۱) نظام وقف، به‌عنوان شریان حیاتی اقتصاد مدارس، سازوکاری پیچیده از درآمدها (اجاره املاک، سود تجارت) و هزینه‌ها (حقوق مدرسان، نان روزانه طلاب و تعمیرات) را شامل می‌شد که بخش قابل توجهی از دعاوی حقوقی ثبت‌شده در محکمه را به خود اختصاص می‌داد. ۲) مناصب آموزشی، از تدریس در مدارس بزرگ تا امامت مساجد کوچک، در شبکه پیچیده‌ای از رقابت و توارث میان خاندان‌های علمی (مانند آل‌الخالدی، آل‌العلمی و آل‌الدجانی) توزیع می‌شد و محکمه شرعیه نقش نهاد رسمی ثبت‌کننده و مشروعیت‌بخش به این انتصابات را ایفا می‌کرد. نتیجه‌ اینکه سجلات، نهادهای آموزشی را نه به‌مثابه ساختارهایی ایستا، بلکه به منزله بنگاه‌های اقتصادی-اجتماعی زنده‌ای به تصویر می‌کشند که در تاروپود حیات شهری بیت‌المقدس تنیده شده و در شکل‌دهی به ساختار طبقاتی، پویایی اقتصاد شهری و شبکه‌های قدرت محلی نقشی تعیین‌کننده داشتند.