مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 مقالات آماده انتشار 2026 05 11 A comparative study of the content and methods of Islamic education for women during the Safavid and Qajar eras. بررسی تطبیقی محتوا و روش آموزش های اسلامی زنان در دوران صفویه و قاجار 243389 10.22034/icrs.2026.565846.1413 FA زهرا زحمتکش جامعه المصطفی العالمیه فاطمه سرخیل گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889-14665 تهران، ایران (نویسنده مسئول) fa.sarkheil@cfu.ac.ir 0009-0005-7722-180X Journal Article 2025 12 13 During the Safavid and Qajar periods, women had a notable presence in various scientific and educational fields. Examining women’s Islamic education and conducting a comparative study of these two periods, in light of their prevailing social and cultural contexts, can lead to a more accurate understanding of women’s educational and scholarly status in the history of Islamic Iran. The Safavid period, marked by the official establishment of Shiʿism, and the Qajar period, characterized by intellectual and social transformations, provided different conditions for the development of Islamic education. Therefore, comparing these two periods appears necessary.<br><br>The main objective of this study is to comparatively examine the content and methods of women’s Islamic education during the Safavid and Qajar periods. The research question focuses on identifying the similarities and differences in the content and teaching methods of women’s Islamic education in these two eras. This study employs a descriptive–analytical method and is based on historical sources, with the data analyzed qualitatively.<br><br>The findings indicate that women’s Islamic education in both periods had a relatively similar structure and primarily emphasized the transmission of religious knowledge. However, differences influenced by the social, cultural, and institutional conditions of each period can be observed in the organization and implementation of educational practices. Overall, these educational activities played an important role in shaping women’s scholarly and cultural status in society. در دوران صفویه و قاجار، زنان درعرصه‌های مختلف علمی و آموزشی حضور فعالی داشته‌اند. بررسی آموزش زنان و مطالعه تطبیقی آن در این دو دوره، با توجه به بسترهای فرهنگی و اجتماعی حاکم، می‌تواند به شناخت دقیق‌تری از جایگاه آموزشی و علمی زنان در تاریخ ایران اسلامی منجر شود. دوره صفویه با رسمی‌شدن مذهب تشیع و دوره قاجار با تحولات فکری و اجتماعی، شرایط متفاوتی را برای آموزش‌های اسلامی فراهم کرده‌اند که مقایسه آن‌ها ضروری به نظر می‌رسد.در پژوهش حاضر، مسئله اصلی مقایسه محتوا و روش آموزش‌های اسلامی زنان در دوره‌های صفویه و قاجار است. پرسش پژوهش این است که تفاوت‌ها و شباهت‌های محتوا و روش آموزش‌های اسلامی زنان در این دو دوره چگونه بوده است؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع تاریخی انجام شده وداده‌ها به‌صورت کیفی مورد بررسی قرار گرفته‌اند.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آموزش‌های اسلامی زنان در هر دو دوره از ساختار نسبتاً مشابهی برخوردار بوده و بر انتقال دانش دینی تأکید داشته است. با این حال، تفاوت‌هایی متأثر از شرایط اجتماعی، فرهنگی و نهادی هر دوره در نحوه سازمان‌دهی آموزش‌ها مشاهده می‌شود. بررسی این تحولات نشان می‌دهد که آموزش اسلامی زنان در این دو دوره نقش مهمی در شکل‌گیری جایگاه علمی و فرهنگی آنان ایفا کرده است.