مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 28 2026 06 22 Explaining the Components of Ali-Akbar Fayyaz's Historiography (1898–1971 CE) تبیین مؤلفه‌های تاریخ‌نگاری علی‌اکبر فیاض (1350-1277 هـ. ش) 89 120 246142 10.22034/icrs.2026.577365.1433 FA یعقوب پناهی استادیار پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، تهران، ایران. 0009-0003-2012-9194 Journal Article 2026 02 23 <em><span>Scientific and intellectual developments, along with methodological advances in various disciplines during the contemporary centuries, posed serious challenges to the field of history and called its scientific credibility into question. Confronted with this crisis, historians gradually redefined the principles and foundations of their discipline, which in turn transformed both the theoretical domain of historiography and the outlook and methodology of historians. The waves of new historical writing gradually swept across other lands, and contemporary Iranian historians were also influenced by them. One such historian—whose academic field was literature, yet who managed in his works to approach the boundaries of academic and scientific historiography—is Ali-Akbar Fayyāḍ. The present study seeks to examine, critique, and elucidate the principles of this historian’s historical research. Accordingly, the main research question can be formulated as follows: What are the methods of historical research employed by Ali-Akbar Fayyāḍ, and can they be considered methodical and grounded in scientific frameworks? In the author’s view, the most significant components of this historian’s historiography include clarity of expression, avoidance of prejudice and bias, observance of fairness, a distinctive literary style in historical writing, coherent and precise representation of historical developments in a concise and reportorial manner, use of multiple sources, and methodical attention to theological beliefs and other auxiliary sciences of history. In sum, although this historian has attempted to distance himself from traditional historiography, the worldview governing his mind and language still relies on the foundations of tradition. Nevertheless, evidence indicates that in the realm of methodology, he has approached the frontiers of academic historiography. On this basis, Ali-Akbar Fayyāḍ might be characterized as a “neo-traditionalist” historian. The research method of the present study is descriptive-analytical, with a text-oriented approach.</span></em> <span lang="AR-SA">تحولات علمی و عقلی و نیز پیشرفت‌های روش‌شناختی در علوم گوناگون در قرون معاصر، چالش‌هایی جدی برای رشته‌ی تاریخ ایجاد کرد و اعتبار علمی آن را زیر سؤال برد. در مواجهه با این بحران، متخصصان تاریخ به‌تدریج اصول و مبانی این رشته را بازتعریف کردند و به تبع آن، هم حوزه‌ی نظری تاریخ‌نگاری و هم بینش و روش مورخان متحول شد. امواج تاریخ‌نویسی جدید آرام آرام سرزمین‌های دیگر را نیز در نوردید و مورخان معاصر ایرانی هم از آن متأثر شدند. یکی از این مورخان که رشته‌ی دانشگاهی‌اش ادبیات بود، اما توانست در آثار خود به مرزهای تاریخ‌نگاری آکادمیک و علمی نزدیک شود، علی‌اکبر فیاض است. پژوهش حاضر تلاش دارد تا به بررسی، نقد و تبیین اصول تاریخ‌پژوهی این مورخ بپردازد. بر همین مبنا، پرسش اصلی پژوهش این‌گونه قابل طرح است که شیوه‌های تاریخ‌پژوهشی علی‌اکبر فیاض کدامند و آیا می‌توان آن‌ها را روشمند و مبتنی بر چارچوب‌های علمی تلقی کرد؟ به نظر، مهم‌ترین مؤلفه‌های تاریخ‌نگاری این مورخ مواردی همچون صراحت بیان، دوری از پیش‌داوری و سوگیری، رعایت انصاف، ادبیات خاص در تاریخ‌نویسی، بازنمایی منسجم و دقیق تحولات تاریخی در قالبی کوتاه و اخباری، استفاده از منابع متعدد و توجه روشمند به باورهای کلامی و دیگر علوم کمکی تاریخ است. اگرچه این مورخ تلاش کرده است از تاریخ‌نگاری سنتی فاصله بگیرد، اما بینش حاکم بر ذهن و زبان او کماکان بر پایه‌ی سنت تکیه دارد؛ با این حال شواهد نشان می‌دهد در ساحت روش به مرزهای تاریخ‌نگاری آکادمیک نزدیک شده است. بر همین اساس شاید بتوان علی‌اکبر فیاض را مورخی «نوسنت‌گرا» معرفی کرد. روش پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی و با رویکردی متن‌محور است.</span> https://mag.mpte.ir/article_246142_ea0e72a5479bc916dd22a78d852e66ae.pdf