مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 مقالات آماده انتشار 2026 06 30 The Function of the Waqf Institution in the Formation of Danesh Primary School and the Role of Aref al-Dowleh in Consolidating Its Status کارکرد نهاد وقف در شکل‌گیری دبستان دانش و نقش ارفع‌الدوله در تثبیت جایگاه آن 246548 10.22034/icrs.2026.579739.1439 FA مریم زارعی دانشگاه شهید بهشتی تهران، تهران، ایران 0009-0003-7195-2172 قباد منصوربخت دانشگاه شهید بهشتی تهران، تهران، ایران 0000-0003-1475-0008 Journal Article 2026 04 28 Abstract<br /> <br /> This article examines the function of the endowment (waqf) institution in the establishment of the Danesh Elementary School and analyzes the initiatives of Mirza Rezā Khān Arfaʿ al-Dowleh based on press documents and contemporary reports. During a period when the central government lacked the necessary capacity to create, manage, and finance a modern educational system, waqf, as a social and institutional mechanism, enabled the establishment, maintenance, and sustainability of new schools, partially compensating for the absence of formal structures. The Danesh Elementary School, founded through the initiative, management, and patronage of Prince Arfaʿ al-Dowleh and supported by endowed properties, charitable donations, and public contributions, stands as a representative example of the interaction between individual benevolence and the institutional capacities of waqf in expanding access to education for poor and orphaned children. Analysis of press materials shows that waqf not only provided the financial resources and educational space for the school but also facilitated its connection with the emerging formal education system, the organization of regular curricula, the creation of new learning opportunities, and the development of local human capital. Arfaʿ al-Dowleh’s purposeful use of charitable and endowed resources in managing, developing, and equipping the school demonstrates the decisive role of both individual agency and the waqf institution in ensuring the continuity, vitality, and effectiveness of this school, highlighting the significance of studying this institutional–individual interaction in the history of modern education in Iran.<br /> <br /> Keywords:<br /> <br /> Waqf, Danesh Elementary School, Modern Education, Endowed Schools, Mirza Rezā Khān Arfaʿ al-Dowleh چکیده<br /> <br /> این مقاله به بررسی کارکرد نهاد وقف در شکل‌گیری دبستان دانش و تحلیل اقدامات میرزا رضاخان ارفع‌الدوله بر پایه اسناد مطبوعاتی و گزارش‌های معاصر می‌پردازد. در دورانی که دولت مرکزی توان لازم برای ایجاد، اداره و تأمین مالی نظام آموزشی نوین را نداشت، وقف به‌عنوان سازوکاری اجتماعی و نهادی، امکان تأسیس، تجهیز، اداره و پایداری مدارس جدید را فراهم می‌کرد و خلأ ساختارهای رسمی را تا حدی جبران می‌نمود. دبستان دانش که با ابتکار، مدیریت و حمایت پرنس ارفع‌الدوله و با بهره‌گیری از موقوفات ملکی، اعانات خیرخواهانه و کمک‌های مردمی شکل گرفت، نمونه‌ای شاخص از تعامل نیت خیرخواهانه فردی و ظرفیت‌های نهادی وقف در گسترش آموزش کودکان فقیر و ایتام است. تحلیل اسناد مطبوعاتی نشان می‌دهد که وقف نه‌تنها منابع مالی و فضای آموزشی مدرسه را تأمین کرد، بلکه زمینه پیوند دبستان دانش با ساختار رسمی آموزش، سازماندهی منظم برنامه‌های آموزشی، ایجاد فرصت‌های آموزشی نوین و ارتقای سرمایه انسانی محلی را فراهم ساخت. اقدامات پرنس ارفع‌الدوله در مدیریت، توسعه، نظارت و تجهیز دبستان، همراه با بهره‌گیری هدفمند از موقوفات و منابع خیریه، بیانگر نقش تعیین‌کننده کنشگر فردی و نهاد وقف در تداوم، پویایی و اثربخشی این مدرسه است و اهمیت مطالعه این تعامل نهادی–فردی را در تاریخ آموزش نوین ایران برجسته می‌سازد.<br /> <br /> کلیدواژه‌ها:<br /> <br /> وقف، دبستان دانش، آموزش نوین، مدارس وقفی، میرزا رضاخان ارفع‌الدوله