مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 مقالات آماده انتشار 2026 07 24 Rethinking the Historiographical Outlook of ʿAwāna ibn al-Ḥakam al-Kalbī in the Early Sources of Islamic History بازاندیشیِ چِشم‌انداز تاریخ‌نگارانه‌ی عوانه بن حکم کلبی در منابع متقدم تاریخ اسلام 247834 10.22034/icrs.2026.583575.1446 FA زینب امیدیان استادیار گروه تاریخ تشیع، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران. (ایمیل: z.omidiyan@hsu.ac.ir) 0000-0003-0746-2542 Journal Article 2026 05 31 Islamic historiography was founded upon a body of reports and narratives transmitted by the akhbārīs (traditionists) and transmitters of the first Islamic centuries, on which later historians based their historical works. Among these early transmitters, ʿAwāna ibn al-Ḥakam al-Kalbī (d. 158/775), a Kūfan akhbārī, played a significant role in the transition of Islamic historiography from tribal monographs to comprehensive historical writing. A substantial portion of the reports on the first Islamic century was transmitted to later historical sources through his narratives. Despite his importance, no independent study has yet been devoted to his historiography or to a systematic analysis of his narratives. Accordingly, the main objective of this article is to identify ʿAwāna’s historiographical outlook and to explain its reflection in his accounts of early Islamic history. To this end, by collecting and analyzing ʿAwāna’s narratives preserved in third- and fourth-century AH historical sources, this study addresses the following question: What are the principal components of ʿAwāna ibn al-Ḥakam’s historiographical outlook? The study adopts the historical method, examining the relationship between his narratives and the political and cultural context of his time. The findings indicate that accuracy in the transmission of reports, a comprehensive perspective, attention to detail, and relative moderation in narrating historical events constitute the principal characteristics of his historiography. Furthermore, the analysis demonstrates that ʿAwāna’s historical writing was shaped by such elements as Iraqi Shiʿism, attachment to Kūfa, an Arab-Islamic identity, a realist approach to historical narration, and, to some extent, a tendency to legitimize... تکوین تاریخ‌نگاری اسلامی بر مجموعه اخبار و روایت‌هایی استوار است که اخباریان و راویان سده‌های نخست هجری نقل کرده‌اند و مورخان دوره‌های بعد آثار خود را بر پایه آن‌ها سامان داده‌اند. در این میان، عوانه‌بن‌حکم کلبی(م158ق) از اخباریان کوفی است که در گذار تاریخ‌نگاری اسلامی از تک‌نگاری‌های قبیله‌ای به نگارش‌های جامع تاریخی نقش مهمی ایفا کرده و بخش قابل توجهی از اخبار سده نخست هجری از طریق روایت‌های او به منابع متأخر راه یافته است. با وجود این اهمیت، تاکنون پژوهشی مستقل درباره تاریخ‌نگاری و تحلیل روایت‌های او انجام نشده است. ازاین‌رو، مسئله اصلی این مقاله، شناسایی بینش و نگرش تاریخ‌نگارانه عوانه‌بن‌حکم و تبیین بازتاب آن در روایت رخدادهای تاریخ اسلام است. بر این اساس، پژوهش حاضر با استخراج و تحلیل روایت‌های عوانه در منابع تاریخی سده‌های سوم و چهارم هجری، در پی پاسخ به این پرسش است که بینش و نگرش تاریخ‌نگاری عوانه‌بن‌حکم بر چه مؤلفه‌هایی استوار است؟ روش این پژوهش، روش تاریخی است که بر اساس آن، نسبت میان روایت‌ها و بستر سیاسی و فرهنگی عصر عوانه مورد تحلیل و واکاوی قرار می‌گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که دقت در نقل اخبار، جامع‌نگری، توجه به جزئیات و اعتدال نسبی در روایت حوادث، از مهم‌ترین ویژگی‌های تاریخ‌نگاری اوست. همچنین، تحلیل روایت‌ها بیانگر آن است که تاریخ‌نگاری عوانه بر مؤلفه‌هایی چون تشیع عراقی، تعلق خاطر به کوفه، هویت عربی-اسلامی، رویکرد واقع‌گرایانه و تا حدی مشروعیت‌بخشی به عباسیان استوار بوده و این مؤلفه‌ها بازتاب شرایط سیاسی و فرهنگی عصر او به‌شمار می‌آید.