مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 مقالات آماده انتشار 2026 08 08 "Financial Models of the Iranian Primary School of Istanbul during the Qajar and the First Pahlavi Period" الگوهای تأمین مالی دبستان ایرانیان استانبول در دورة قاجار و پهلوی اول 250332 10.22034/icrs.2026.581584.1444 FA فرشید نوروزی دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0002-7253-7240 حمیدرضا آریانفر استادیار گروه تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران، بنیاد ایران‌شناسی، تهران، ایران. 0009-0002-6468-7406 Journal Article 2026 05 14 The Iranian Elementary School in Istanbul was one of the most important educational institutions established by Iranian immigrants in the Ottoman Empire. Its continued operation, particularly during its early years, depended on securing funds for educational and operating expenses. This study examines the mechanisms of financing the school and the transformation of its financing structure from its establishment to the end of the First Pahlavi period. It asks: What sources financed the school during the Qajar and First Pahlavi periods, and how did the composition of these sources change in response to political and administrative transformations in Iran? The research employs a descriptive-analytical method based on unpublished documents of the Iranian Ministry of Foreign Affairs, correspondence of the Iranian Embassy, contemporary newspapers, and library sources. The findings show that during the Qajar period, the school relied on a diversified financing pattern. Donations and financial assistance from merchants, guilds, and affluent Iranians, revenues from concerts and theatrical performances, lottery-ticket sales, and the sale of used school equipment collectively contributed to its expenses. Although flexible, this pattern lacked financial stability because it depended on the economic capacity of the immigrant community and fluctuations in commerce. During the First Pahlavi period, as government intervention in education expanded, official appropriations assumed a growing role. Consequently, the school’s financing structure shifted from substantial reliance on community contributions toward increasing dependence on formal government resources. This shift changed relations between the school and the Iranian government. دبستان ایرانیان استانبول از مهم‌ترین نهادهای آموزشی ایرانیان مهاجر در قلمرو عثمانی بود که تداوم فعالیت آن، به‌ویژه در سال‌های نخست، با مسئلة تأمین هزینه‌های جاری و آموزشی پیوند داشت. مسئلة اصلی پژوهش، شناسایی سازوکارهای تأمین مالی دبستان و بررسی چگونگی تحول آن در فاصلة زمانی تأسیس تا پایان دورة پهلوی اول است. بر این اساس، پژوهش می‌کوشد به این سؤال پاسخ دهد که دبستان ایرانیان استانبول در دوره‌های قاجار و پهلوی اول هزینه‌های خود را از چه منابعی تأمین می‌کرد و ترکیب این منابع در نتیجة تحولات سیاسی و اداری ایران چه تغییری یافت؟ پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایة اسناد منتشرنشدة وزارت امور خارجه، مکاتبات سفارت ایران، گزارش‌های روزنامه‌های هم‌دوره و منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در دورة قاجار، تأمین مالی دبستان بر الگوی متنوعی استوار بود و اعانات و مساعدت تجار، اصناف و دیگر ایرانیان متمول، درآمد حاصل از کنسرت و نمایش، فروش بلیت‌های بخت‌آزمایی و فروش برخی لوازم مدرسه، در کنار یکدیگر هزینه‌های آن را تأمین می‌کردند. این الگو، با وجود انعطاف‌پذیری، به دلیل وابستگی به توان مالی جامعه مهاجر و وضعیت تجارت، از ثبات کافی برخوردار نبود. در دورة پهلوی اول، با گسترش مداخلة دولت ایران در عرصة آموزش، اعتبارات دولتی به‌تدریج جایگاه مهم‌تری یافت و ساختار تأمین مالی دبستان از اتکای عمده بر مشارکت‌های اجتماعی به اتکای فزاینده بر منابع رسمی دولت تغییر کرد.