مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 6 24 2025 08 23 The functions of the interaction of reason and religion in the revival of Islamic civilization کارکردهای تعامل عقل و دین در احیای تمدن اسلامی 10 31 226984 10.22034/icrs.2025.525582.1339 FA محمد دهقانی استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده شهید محلاتی، قم، ایران 0000-0002-2025-0934 کریم عبدالملکی استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده شهید محلاتی، قم، ایران مهدی جلالوند استادیار گروه علوم قرآنی دانشکده شهید محلاتی، قم، ایران. Journal Article 2025 05 23 Islam has consistently emphasized the fundamental role of reason in religious epistemology while outlining the path for civilizational development and progress. Within this intellectual framework, the relationship between reason and religion has remained one of the most challenging discussions, encompassing a spectrum of views - from complete rejection of any connection to belief in an inherent, evolutionary relationship. This analytical-historical study demonstrates that the flourishing of Islamic civilization rested upon four essential pillars: 1) reliance on the Quran and Sunnah as identity-forming foundations; 2) recognition of reason as a valid tool for religious understanding; 3) establishment of faith upon rational foundations; and 4) critical engagement with Islamic intellectual heritage. Historical evidence confirms that during Islam's golden ages, the constructive interaction between reason and religion harmonized scientific discoveries with divine teachings while expanding intellectual discourse. The dynamic system of ijtihad (independent jurisprudential reasoning) served as an effective mechanism enabling Sharia's adaptability to temporal changes. The findings of this descriptive-analytical research indicate that reviving this interactive model today could establish the foundation for a new civilization - one that remains faithful to authentic Islamic principles while effectively addressing contemporary global challenges. This approach positions the revival of religious rationality as an indispensable prerequisite for any civilizational renewal in the Muslim world. دین اسلام با تأکید بر جایگاه بنیادین عقل در فرآیند معرفت‌شناسی دینی، همواره مسیر تمدن‌سازی و پیشرفت را ترسیم نموده است. در این منظومه فکری، نسبت سنجی عقل و دین از جمله چالش‌برانگیزترین مباحث بوده که طیفی از آراء را شامل می‌شود؛ از نفی کامل هرگونه ارتباط تا اعتقاد به رابطه‌ای تکاملی و ذاتی. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-تاریخی نشان می‌دهد که اوج گیری تمدن اسلامی مرهون چهار رکن اساسی بوده است: نخست، تکیه بر قرآن و سنت به‌عنوان چارچوب هویت‌ساز؛ دوم، پذیرش عقل به‌مثابه ابزاری معتبر در فهم دین؛ سوم، بنیان‌گذاری ایمان بر استدلال‌های عقلانی؛ و چهارم، نقد و بازخوانی میراث فکری اسلام. بررسی داده‌های تاریخی مؤید آن است که در دوره‌های طلایی تمدن اسلامی، تعامل سازنده عقل و دین به هماهنگی یافته‌های علمی با تعالیم وحیانی و گسترش فضای گفت و گو منجر شده بود. در این میان، نظام اجتهاد پویا به‌عنوان مکانیسمی کارآمد، انعطاف شریعت در برابر تحولات زمانی را ممکن ساخته بود. یافته‌های این مطالعه که با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده، گویای آن است که بازتولید این الگوی تعاملی در دوران معاصر می‌تواند سنگ بنای تمدنی نوین باشد که از سویی به مبانی اصیل اسلامی وفادار است و از سوی دیگر، توان پاسخگویی به چالش‌های پیچیده جهان امروز را دارا می‌باشد. این مسیر، احیای عقلانیت دینی را به‌عنوان پیش‌شرط ضروری هرگونه نوزایی تمدنی در جهان اسلام معرفی می‌کند.

https://mag.mpte.ir/article_226984_b0f692bc6286dadc51d45b05722d8e43.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 6 24 2025 08 23 Muhammad Karim Khan Kermani's Views on Optics with Emphasis on the book Zia al-Basair آراء محمدکریم خان کرمانی در باب نورشناسی با تأکید بر کتاب ضیاءالبصائر 32 58 226861 10.22034/icrs.2025.531469.1352 FA جمشید روستا دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران. Journal Article 2025 06 27 Hajj Muhammad Karim Khan Kermani (1225-1288 AH/ 1810-1871AM), the founder of the Shaykhiyya sect of Kerman, is best known for his numerous works and treatises on the subjects of wisdom, principles, Shaykhiyya beliefs, responses to Shaykhiyya opponents, and hadith and interpretation; however, it is interesting to note that he also left behind treatises on sciences such as medicine, astronomy, mathematics, and especially sound, light, and chemistry. Among them, the book "Ziya al-Basair fi 'Elm al-Maraya va al-Manazir" is written in an introduction, three articles (chapters), and a conclusion; it has been less studied and analyzed. Therefore, the present article aims to use the historical research method with an analytical approach, first introducing Hajj Mohammad Karim Khan Kermani and his works, and then answering the question: What approach did Hajj Mohammad Karim Khan take towards the topics of optics in her book "Ziya al-Basair fi 'Elm al-Maraya va al-Manazir" and what results did this approach produce? The findings of the research indicate that on the one hand, like some scholars in this field, Kermani believes in a kind of fatalism and the influence of God on the formation of light, but on the other hand, by conducting some experiments and drawing some geometric shapes regarding the quality of light perception and the reflection of images of objects, etc., he has tried to describe the different parts of the eye and expressed different opinions about how objects are seen in the eye. With the help of tools such as a camera and various mirrors and lenses, he has presented materials on the relationship between light and shadow, as well as how rainbows are created. حاج محمدکریمخان کرمانی (1225-1288هـ.ق)، مؤسّس فرقه شیخیهء کرمان را بیشتر به سبب آثار و رسالات فراوانش در موضوعات حکمت، اصول، عقایدِ شیخیه، پاسخ به مخالفان شیخیه و حدیث و تفسیر می‌شناسند؛ اما جالب توجه آن است که از وی رسالاتی نیز در باب علومی همچون طب، نجوم، ریاضیات و به ویژه صوت، نور و شیمی بر جای مانده است. از این میان، کتاب «ضیاء البصائر فی علم المرایا و المناظر»، که در یک مقدمه، سه مقاله (فصل) و یک خاتمه نگارش شده؛ کمتر مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. از همین رو نوشتار حاضر بر آن است تا با بهره‌گیری از روش پژوهش تاریخی با رویکرد توصیفی- تحلیلی، ابتدا به معرفی حاج محمدکریمخان کرمانی و آثار وی پرداخته و سپس بدین پرسش پاسخ دهد که حاج محمدکریمخان در کتاب «ضیاء البصائر فی علم المرایا و المناظر» چه رویکردی نسبت به مباحث نورشناسی داشته و این رویکرد چه نتایجی را رقم زده است؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که کرمانی از یکسو همچون برخی از عالمانِ این حوزه، به نوعی تقدیرگرایی و تاثیر خداوند بر تشکیل نور، اعتقاد دارد اما از سویی دیگر با انجام برخی آزمایشها و با ترسیم برخی از اَشکال هندسی در باب کیفیت درک نور و انعکاس تصاویرِ اجسام و... کوشیده است به تشریح بخش‌های مختلف چشم پرداخته و دربارهء چگونگی رویت اجسام در چشم، نظرات مختلفی را بیان دارد. وی با کمک ابزاری همچون دوربین و انواع آینهها و عدسیها به ارائه مطالبی در باب ارتباط نور و سایه و همچنین چگونگی ایجاد قوس و قزح (رنگین کمان) پرداخته است.

https://mag.mpte.ir/article_226861_c8a0ea6a0a601eb0d3969726293f56a8.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 6 24 2025 08 23 A Critical Analysis of the Sources and References Used by Khalifa ibn Khayyat in His Book of History بررسی و تحلیل منابع و ماخذ خلیفه بن خیاط در کتاب تاریخ 59 86 227205 10.22034/icrs.2025.529462.1349 FA علی اکبر عباسی دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران 0000-0003-2949-6671 یاسمین حلفی کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان ایران. Journal Article 2025 06 10 Khalīfa ibn Khayyāṭ’s Tārīkh, recognized as one of the earliest examples of general historiography in the Islamic tradition, holds a dual significance: it serves both as a historical record of the political and social developments of early Islam and as a methodological model demonstrating the integration of the hadith tradition with written historiography. This study, employing an analytical approach, offers a detailed examination of the sources and authorities upon which Khalīfa ibn Khayyāṭ relied in composing his work. The findings reveal that, by drawing on a wide range of hadith transmitters, contemporary historians, and earlier written works—such as sīra, maghāzī, and ansāb—and by adhering to chain-of-transmission reporting alongside an annalistic chronological structure, he succeeded in producing accounts that are well-documented, coherent, and reliable. Statistical analysis of the narrative structure and the geographical distribution of transmitters underscores his marked dependence on the scholarly centers of Basra and Kufa. By emphasizing Khalīfa ibn Khayyāṭ’s position in the continuum of Islamic historiographical development, the article shows that his work is not only an ancient source but also a methodological model for later generations of historians. Although Khalīfa utilized a variety of sources, including oral narratives, statistical evidence indicates that his reliance on monographs and written works—particularly sīra and maghāzī from the late first and second centuries AH—exceeded his use of oral history. کتاب «تاریخ» خلیفه بن خیاط به‌عنوان یکی از نخستین نمونه‌های تاریخ‌نگاری عمومی در سنت اسلامی، واجد ارزشی دوگانه است؛ از یک‌سو سندی تاریخی در ثبت تحولات سیاسی و اجتماعی صدر اسلام و از سوی دیگر نمونه‌ای روش‌مند از تلفیق سنت حدیثی با تاریخ‌نگاری نگارشی. این پژوهش با رویکردی تحلیلی به واکاوی دقیق منابع و مآخذی می‌پردازد که خلیفه بن خیاط در تدوین اثر خود بدان‌ها تکیه داشته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که وی با بهره‌گیری از طیف متنوعی از راویان حدیث، مورخان هم‌عصر، آثار مکتوب پیشین نظیر سیره، مغازی و انساب و نیز با التزام به نقل زنجیره‌ای و ساختار سال‌شمارانه توانسته است روایاتی مستند، منسجم و قابل اتکا ارائه کند. تحلیل آماری ساختار روایت‌ها و جغرافیای راویان، وابستگی چشم‌گیر او به حوزه‌های علمی بصره و کوفه را آشکار می‌سازد. این مقاله با برجسته‌سازی جایگاه خلیفه بن خیاط در زنجیره تحول تاریخ‌نگاری اسلامی نشان می‌دهد که اثر وی نه‌فقط منبعی کهن بلکه الگویی روشمند برای مورخان نسل‌های بعدی است. خلیفه در این اثر از گونه‌های مختلف منابع از جمله روایت‌های شفاهی برای غنای محتوایی بهره برده است اما بررسی آماری نشان می‌دهد تکیه او بر تک‌نگاری‌ها و منابع مکتوب چون سیره و مغازیِ اواخر قرن اول و دوم هجری بیش از استفاده‌اش از تاریخ شفاهی بوده است.

https://mag.mpte.ir/article_227205_0312380a542cdbcc27bb78f2ff0e278f.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 6 24 2025 08 23 Educational and Scientific Institutions from the Beginning of the Islamic period to the End of the Mongol Ilkhanate نهادهای آموزشی و علمی قزوین از آغاز دورۀ اسلامی تا ایلخانان مغول 87 109 226497 10.22034/icrs.2025.531457.1353 FA شعله قهرمانی دانشجوی دکترای تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. 0000-0002-8840-0791 فهیمه مخبر دزفولی دانشیار بخش تاریخ و باستان‌شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. 0000-0002-0301-3590 قنبرعلی رودگر دانشیار گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران 0000-0001-5801-6150 Journal Article 2025 06 28 Among the cities and provinces of Islamic Iran, Qazvin was considered one of the most historical cultural and civilizational centers of Iran. During the Islamic period, the ruling powers there had alternating political and religious variations, and it was also of special importance in terms of its crossroads and geographical location so that since the first century AH, the widespread presence of border guards, scholars, and ascetics, along with the flourishing of schools of hadith, jurisprudence, and philosophy, has led to the formation of the first educational institutions in this city. In this study, the authors, aware of the limitations of historical data, seek to examine the scientific and cultural institutions and organizations of Qazvin from the beginning of the Islamic period to the end of the Mongol Ilkhanate and answer the question of what changes these institutions have undergone in terms of type, nature, and function. The findings of this descriptive-analytical study show that Qazvin was considered an important base of literary and Islamic knowledge during this long period due to the existence of educational institutions such as mosques, schools, monasteries, libraries, and the prevalence and validity of teaching mainly religious sciences, including the Quran, Hadith, jurisprudence, and their introductions, and therefore was the destination of many scholars and seekers of knowledge. Additionally, noteworthy is the prominent role of influential families such as the Dabirans and the Rafe'ans, who contributed greatly to the development and prosperity of knowledge and the cultivation of knowledge. در میان شهرها و ولایات ایران اسلامی، قزوین به عنوان یکی از پیشینه‌دارترین مراکز فرهنگی و تمدنی ایران محسوب می‌شد که در دوره اسلامی قدرت‌های حکومتگر بر آن‌جا از حیث سیاسی و مذهبی تنوعات متناوبی داشته‌‌ و از لحاظ جایگاه میان‌راهی و موقعیت جغرافیایی نیز دارای اهمیت ویژه‌ای بوده‌است؛ چنان‌که از سده نخست هجری، حضور گسترده مرزداران، عالمان و زاهدان در کنار رونق مکاتب حدیث، فقه و فلسفه به شکل‌گیری نخستین نهادهای آموزشی در این شهر انجامیده‌اسست. در واقع دیرینگی، دوام، استمرار و پویایی این نهادها حاصل وضع خاص جغرافیایی، سیاسی و بالمآل فرهنگی آن است. نویسندگان در این پژوهش، با آگاهی از محدودیت در داده‌های تاریخی، درصددند مؤسسات و نهادهای علمی و فرهنگی قزوین را از آغاز دوره اسلامی تا ایلخانان مغول بررسی کنند و بدین پرسش پاسخ دهند که این نهادها از لحاظ نوع، ماهیت و کارکرد، چه تحوالاتی را پشت سر گذاشته‌اند. یافته‌های این پژوهش توصیفی- تحلیلی نشان می‌دهد قزوین در این دوره طولانی به‌واسطه وجود موسساتی آموزشی، چون مساجد، مدارس، خانقاه‌ها، کتابخانه‌ها و رواج و روایی آموزش علوم عمدتاً دینی از جمله قرآن، حدیث، فقه و مقدمات آن‌ها، از پایگاه‌های مهم دانش‌های ادبی و اسلامی محسوب می‌شده و از این رو مقصد بسیاری از عالمان و جویندگان علوم بوده‌است. همچنین نقش برجسته خاندان‌های منتفذی چون دبیران و رافعان درخور توجه ‌است که در گسترش و رونق دانش و توسعه نهادهای علمی و آموزشی سهم بسزا داشتند.

https://mag.mpte.ir/article_226497_b63768d30df33761b53a7c3a02d5ac7a.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 6 24 2025 08 23 The book of the 250-year-old man, revolutionary leadership, Shiite Imams (AS), periodization of the lives of the Imams (AS), periodization واکاوی دوره بندی زندگی امامان شیعه (ع) و ویژگی‌های فرهنگی تمدنی آن در کتاب انسان 250 ساله 110 133 228094 10.22034/icrs.2025.523477.1334 FA محمد نصیری دانشیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران سید ضیاء الدین میرمحمدی استادیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران. نرگس مسیبی ساری دانشجوی دکتری تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران. 0009-0003-4709-1392 Journal Article 2025 05 14 Every structure in thought is subject to reason and logic, the most important manifestation of which is adherence to the basis proposed in that structure and adaptation of the content presented to it. Therefore, it can be claimed that the most fundamental difference between the intellectual system of the revolutionary leadership and other thinkers in the political, social, and civilizational fields is this obligation to adhere to the basis proposed; With this criterion, His Holiness, in addition to drawing a line of invalidity on the dispersion of the Imams' performance, provides the audience with a practical model of the method and character of guidance for the individual and society. This research, by adopting a descriptive-analytical approach, has attempted to introduce the principle of periodization of the Imams' (AS) eras, which is an important chapter in the subsequent understanding and analysis, and to identify ten key features. Identify, explain, and adapt the ten key features of this periodization in the book "The 250-Year-Old Man" that somehow indicate its effectiveness to the author's intellectual foundations. It can be claimed that the coherence and lack of contradiction in the basis and structure, or the analysis and performance of the era of the Infallibles (AS) in the view of the thinker, is one of the effectiveness of this periodization. هر ساختاری در اندیشه‌ورزی، تابع تعقل و منطقی است که مهم‌ترین نمود آن، پایبندی به مبنای طرح‌شده در آن ساختار و تطبیق محتوای ارائه با آن است. ازاین‌رو می‌توان ادعا کرد اساسی‌ترین تفاوت منظومه فکری آیتالله خامنهای با سایر اندیشه‌ورزان حوزه‌های سیاسی، اجتماعی و تمدنی، همین رعایت الزام به مبنای طرح‌شده است؛ چراکه تمدن سامانه‌ای پیچیده از باورها، ارزش‌ها و ساختارهای فکری به‌صورت نظام‌مند است و پایبندی به آن‌ها است که موجب شکل‌گیری، هویت و دوام آن می‌شود. سؤال این است که چه ویژگی‌هایی در منظومه فکری ایشان باعث شده تا تحلیل تاریخی-تمدنی او، برخلاف سایر شیوه‌های فکری، از انسجام و کارآمدی بیشتری برخوردار باشد؟ آنچه در کتاب «انسان ۲۵۰ ساله» و نحوه طبقه‌بندی از ادوار امامان دیده می‌شود، همان تفکری است که در سایر رویکردهای ایشان نیز مشاهده می‌شود: رویکردی کل‌گرا، هدفمند و مبتنی بر رعایت الزامات مبنای طرح‌شده. معظم‌له با این معیار، علاوه بر اینکه خط بطلانی بر پراکندگی عملکرد امامان می‌کشد، الگویی عملی از روش و منش هدایتگری برای فرد و جامعه در اختیار مخاطب قرار می‌دهد. این پژوهش با اتخاذ رویکردی توصیفی-تحلیلی کوشیده است افزون بر معرفی اصل دوره‌بندی ادوار امامان (ع) که بابی مهم در فهم و تحلیل‌های بعدی است، ده ویژگی کلیدی این دوره‌بندی در کتاب «انسان ۲۵۰ ساله» را که به‌نوعی گویای کارآمدی آن است، شناسایی، تبیین و با مبانی فکری نویسنده تطبیق دهد. می‌توان ادعا کرد انسجام و عدم تناقض در مبنا و بنا یا همان تحلیل و عملکرد دوران معصومین (ع) در نگاه صاحب اندیشه، یکی از کارآمدی‌های این دوره‌بندی است.

https://mag.mpte.ir/article_228094_cdf0ed1eed090576ed55b5630b87c155.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 6 24 2025 08 23 A critical examination of modernist approaches to the issue of science and religion in the Islamic world بررسی انتقادی رویکردهای تجددگرایانه به رابطه علم و دین در جهان اسلام 134 153 227144 10.22034/icrs.2025.541000.1380 FA عبدالقاسم کریمی استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران. Journal Article 2025 08 12 After the intellectual and cultural awakening of Islamic societies in the last two centuries, a number of Muslim intellectuals and thinkers, and even religious leaders who were faced with the great wave of scientism and scientific progress in the Western world, made many reform efforts to adapt and harmonize the Islamic world with the Western world. They formed two different spectrums based on the level of benefit of the reformers and modernists from the original Islamic beliefs and the way they were influenced and passive towards new scientific ideas, which were of varying intensity and weakness. The first group of extreme modernists, with their self-deprecation and obsession with science and neglect of the humanistic and liberal foundations of the Western world after the scientific renaissance, highlighted the dominant tendency and strategy of conflict and distinction between science and religion in its common sense in the Judeo-Christian West. These two groups, through expedient oversimplifications and hasty acceptance of certain scientific principles, along with superficial interpretations of religious foundations, steered in two different directions: one toward passivity and cultural estrangement, and the other toward religious tolerance and compromise, even at the expense of core Islamic principles. This article critically examines the perspectives of selected intellectuals and thinkers from both camps, using foundational methodology and available library-based resources. بعد از بیداری فکری و علمی جوامع اسلامی در حدود دو قرن اخیر، عده‌ای از روشنفکران و اندیشمندان مسلمان و حتی رهبران دینی که با موج عظیم سیانتیسم و پیشرفت علوم در جهان غرب مواجه شده بودند، تلاش‌های اصلاحی فراوانی را برای تطبیق و هماهنگ نمودن آموزه‌ها وفرهنگ اسلامی با تمدن نوین علمی غرب انجام دادند. به جهت سطح بهره مندی اصلاحگران و تجددخواهان از عقائد اصیل اسلامی و چگونگی تأثیرپذیری و انفعال آنها در مقابل افکار علمی جدید که از شدت و ضعف برخوردار بود، دو طیف متفاوت شکل گرفت. یک طیف تجددخواهان افراط گرا بودند کهبا خود باختگی و علم زدگی وغفلت از مبانی اومانیستی و لیبرالیستی جهان غرب بعد از رنسانس علمی، گرایش غالب و راهبرد تعارض و تمایز علم ودین به معنای رایج آن در حوزه غرب یهودی-مسیحی را برجسته نمودند، وطیف دیگر در برخورد با پدیده علم وتکنولوژی نوین تلاش کردند راه میانه بین علم ودین بیابند، که جوامع اسلامی هم از ثمرات علوم تجربی و پیشرفت‌های جهان مدرن بهره مند گردد، وهم ازتمدن و فرهنگ و اخلاق علم زده و اومانیستی تفکرفلسفی غرب در امان باشند، این دوگروه با ساده پردازیهای مصلحت اندیشانه وشتاب زدگی درپذیرش برخی مبانی علمی وسطحی نگری دراصول دینی، گروهی بسوی انفعال و از خود بیگانگی و گروهی بسوی تساهل و تسامع دینی وچشم پوشی از برخی اصول اسلامی گام برداشتند. این مقاله در صدد بررسی انتقادی دیدگاه برخی از روشنفکران و اندیشمندان این دو طیف با روش تحلیلی -توصیفی و منابع در دسترس کتابخانه‌ای می‌باشد.

https://mag.mpte.ir/article_227144_b2ac6aa794336cff0844e28ac688530e.pdf