مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 26 2025 11 22 The Traces of Ibn al-Haytham’s Optics in a 15th-Century Astronomical Text: The Optics Chapter of Fatḥ Allāh Shāwirānī’s Commentary on al-Tadhkira al-Naṣīriyya رد پای نورشناسی ابن هیثم در یک متن نجومی سدۀ نهم: فصل نورشناسی از شرح التذکره فتح اللّه شروانی 10 32 229328 10.22034/icrs.2025.536434.1367 FA آرزو اقرلو کارشناسی ارشد تاریخ علم، پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 07 22 Abu Ali Hasan ibn Hasan ibn al-Haytham (354–430 AH), known in Europe as Alhazen, played a key role in the advancement of optical science through fundamental reforms in geometrical optics and critiques of prevailing theories of his time. Although Europeans became acquainted with his theories through the Latin translation of Al-Manāẓir, these topics received little attention in the Islamic scientific tradition until the medieval period. The main question of this study is the extent to which Ibn al-Haytham was referenced and adapted in the works of his students and later commentators, particularly within the Islamic world. To address this question, the research methodology is based on an analysis of the manuscript of Fatḥallāh al-Shirwānī’s commentary (9th century AH) on the Tadhkira of Khwāja Naṣīr al-Dīn Ṭūsī. By comparing the views of Shirwānī and Ibn al-Haytham, the study demonstrates that Shirwānī extensively engaged with Ibn al-Haytham’s optical discussions, presenting them in a new framework related to astronomical science (ʿIlm al-Hayʾa). The findings indicate that he carefully rewrote and simplified concepts such as light refraction and reflection, theories of vision, and proofs concerning the apparent enlargement of celestial bodies on the horizon. In this way, Shirwānī emerges as the first scholar to address optics independently in his astronomical treatise, introducing it as a prelude to astronomical discussions. ابوعلی حسن بن حسن بن هیثم (354-430 ق)، معروف به الهازن در اروپا، با اصلاحات بنیادین در علم اپتیک هندسی و نقد نظریات رایج زمان خود، نقشی کلیدی در پیشرفت نورشناسی ایفا کرده است. با وجود آشنایی اروپاییان با نظریات او از طریق ترجمۀ لاتینی المناظر، در سنت علمی اسلامی تا قرون میانی توجه چندانی به این مباحث نشده بود. پرسش اصلی این پژوهش آن است که ابن هیثم در آثار شاگردان و شارحان بعدی، به‌ویژه در جهان اسلام، تا چه اندازه مورد توجه و اقتباس قرار گرفته است. برای پاسخ به این پرسش، روش پژوهش بر تحلیل نسخۀ خطی شرح فتح‌اللّه شروانی (سدۀ نهم هجری) بر تذکره خواجه نصیرالدین طوسی استوار است. در این بررسی، با مقایسۀ دیدگاه‌های شروانی و ابن هیثم، نشان داده می‌شود که شروانی به‌طور گسترده به مباحث نورشناسی ابن هیثم پرداخته و آن‌ها را در قالبی تازه و مرتبط با علم هیئت عرضه کرده است. یافته‌های تحقیق بیانگر آن است که او مفاهیمی چون شکست و بازتاب نور، نظریه‌های بینایی و برهان‌های مربوط به بزرگ‌تر دیده‌شدن اجرام در افق را به‌دقت بازنویسی و ساده‌سازی کرده است. بدین‌سان، شروانی نخستین کسی است که اپتیک را در رسالۀ نجومی خود به‌طور مستقل مطرح کرده و آن را مقدمه‌ای برای مباحث هیئت قرار داده است.

https://mag.mpte.ir/article_229328_d97a01e8f8c677bf0ad30dfa7dce02e7.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 26 2025 11 22 The scholarly relations between Dar al-Ilm in Tripoli and the Baghdad School th century AH (Hijri) with an emphasis on jurisprudence (fiqh) مناسبات علمی دارالعلم طرابلس با مدرسۀ بغداد در قرن پنجم هجری( با تأکید بر دانش فقه) 33 57 228964 10.22034/icrs.2025.536050.1365 FA اعظم رحمت آبادی استادیار شیعه شناسی، مؤسسه علمی تحقیقی مکتب نرجس، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران. 0009-0007-1937-7253 Journal Article 2025 07 21 In the 4th and the first half of the 5th century AH, the Baghdad School served as a pivotal center for debate and ijtihād, blending Imami legal thought with the schools of the Sunnis and the Mu'tazila. Three prominent figures of this school—Shaykh al-Mufīd, al-Sayyid al-Murtaḍā, and Shaykh al-Ṭūsī—elevated Imami jurisprudence from a narrative-based discipline to a rational and deductive science by employing innovative methodologies in the principles of jurisprudence (uṣūl al-fiqh). Dar al-Ilm in Tripoli, established in the first half of the 5th century AH by the Banī ʿAmmār in Syria, was profoundly influenced by the presence and migration of graduates from the Baghdad School. This study aims to examine the impact of the Baghdad School on Dar al-Ilm in Tripoli, seeking to answer how this school facilitated the growth of Imami jurisprudence in Tripoli. The research adopts a descriptive-analytical method based on library studies, exploring the historical and civilizational dimensions of the subject. The findings indicate that Dar al-Ilm in Tripoli was influenced by the Baghdad School both in terms of rational and deductive methodology and in academic content, particularly in teaching, interpretation, and authorship. The intellectual style and works of Shaykh al-Mufīd, al-Sayyid al-Murtaḍā, and Shaykh al-Ṭūsī served as primary educational resources and played a key role in shaping the jurisprudential thought of this center. This influence is clearly evident in the works and debates of prominent jurists such as al-Karājkī, Ibn al-Barrāj, and Asʿad ibn Abī Rūḥ. مدرسۀ بغداد در قرن چهارم و نیمۀ اول قرن پنجم، مرکزی مهم برای مناظره و اجتهاد بود که اندیشه‌های فقهی امامیه را با مکاتب اهل‌سنت و معتزله درآمیخت. شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی، سه چهرۀ برجسته این مدرسه، با به‌کارگیری روش‌های نوین اصول فقه، فقه امامیه را از سطح نقلی به مرحله عقلانی و اجتهادی ارتقا دادند. دارالعلم طرابلس، که در نیمۀ اول قرن پنجم توسط بنی‌عمار در شام تأسیس شد، با حضور و مهاجرت دانش‌آموختگان مدرسۀ بغداد به این مرکز علمی، تحت تأثیر عمیق آن قرار گرفت. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر مدرسۀ بغداد بر دارالعلم طرابلس، می‌کوشد پاسخ دهد چگونه این مدرسه زمینه رشد فقه امامیه در طرابلس را فراهم کرد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای است که ابعاد تاریخی و تمدنی موضوع را بررسی می‌کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد دارالعلم طرابلس از نظر روش‌شناسی عقلانی و اجتهادی و همچنین در محتوای علمی، به ویژه در تدریس، تفسیر و تألیف، متأثر از مدرسۀ بغداد بوده است. سبک فکری و آثار شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی، به عنوان منابع آموزشی اصلی، نقش کلیدی در شکل‌گیری تفکر فقهی این مرکز داشته‌اند، و این تأثیر در آثار و مناظرات فقهای برجسته‌ای چون کراجکی، ابن براج و اسعد بن ابی روح به وضوح قابل مشاهده است.

https://mag.mpte.ir/article_228964_d25e4535e1c3004dcf7236bc1f74ef4d.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 26 2025 11 22 The role of the Qaraquyunlu and Mushasha'i governments in the promotion of Shiite scholars (780-1135 AH) نقش حکومت‌های قراقویونلو و مشعشعیان در ارتقای جایگاه عالمان شیعه (780- 1135 هـ .ق) 58 75 233622 10.22034/icrs.2025.524435.1337 FA سید داریوش رحیمی مربی گروه علوم قرآن و حدیث ،دانشکده الهبات ،دانشگاه پیام نور ،تهران ،ایران محسن رنجبر دانشیار گروه تاریخ، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران. Journal Article 2025 05 18 Two governments in the Middle Ages of Iranian history combined their political and social approach with the Twelver Shiism. The Qaraquyunlu Turkmens came to power in eastern Anatolia, Azerbaijan, and the Caucasus, and the Mushasha'is ruled in Khuzestan and Arab Iraq. In order to benefit from the potential of the Twelver Shiism, the rulers of these two dynasties put their efforts into promoting the scientific, religious, and political status of the scholars of this era. The main issue of the article is "How and by what means did the emirs and sultans of these two governments succeed in promoting the level of the Imamiyya scholars at this time?" The method used in this study to answer the main question is descriptive-analytical and aims to arrive at the following hypothesis by utilizing library resources: "The patronage of these two dynasties played an effective role in raising the level of Imami Shia scholars, especially in the southwestern regions of Iran and Arab Iraq, and this paved the way for the development of the social, scientific, political, and religious status of Imami scholars during the Safavid period." The findings of the study show that the period of the rule of Espand Mirza, one of the local rulers of Baghdad, led to the raising of the level of Shia scholars due to the presence of Ibn Fahd Hilli and the establishment of the Hilla Seminary, . دو حکومت در قرون میانه تاریخ ایران، رویکرد سیاسی و اجتماعی خود را با مذهب تشیع دوازده امامی درآمیختند؛ ترکمانان قراقویونلو در شرق آناتولی، آذربایجان و قفقاز به قدرت رسیدند و مشعشعیان در خوزستان و عراق عرب حکومت راندند. حاکمان این دو سلسله برای بهرهمندی از ظرفیتهای موجود در مذهب تشیع اثنی اعشری، توان خود را در ارتقای جایگاه علمی، مذهبی و سیاسی عالمان دوران خود گذاشتند. مسئله اصلی مقاله آن است که «امیران و سلاطین این دو حکومت چگونه و با چه ابزارهایی موفق به ارتقای سطح علمای امامیه در دوره حکومتگری خود شدند؟». روشی که این پژوهش برای پاسخ به پرسش اصلی به کار گرفته است، روش توصیفی- تحلیلی بوده و با بهرهگیری از منابع کتابخانهای است. یافته های پژوهش نشان می دهد که حمایتهای این دو سلسله نقش موثری در ارتقای سطح عالمان تشیع امامی به ویژه در نواحی جنوب غربی ایران و عراق عرب داشته و این موضوع زمینههای توسعه جایگاه اجتماعی، علمی، سیاسی و مذهبی عالمان امامیه را در دوره صفویان مهیا نمود. همچنین دوره حکومت اسپند میرزا از حاکمان محلی بغداد به دلیل حضور ابن فهد حلی و تأسیس حوزه علمیه حله و نیز طرح مباحث علمی میان علمای برجسته شیعه، منجر به ارتقای جایگاه آنها شد. در دوره سید محسن و سید مطلب مشعشعی نیز جایگاه علمای شیعه از نظر سیاسی، فرهنگی و مذهبی نسبت به دورههای قبل و بعد حکومت آل مشعشع، دچار تغییرات محسوسی شد.

https://mag.mpte.ir/article_233622_7df01bf93c96eab65df56c67d7f68693.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 26 2025 11 22 The Fundamental Causes of the Scientific Decline in the Islamic World and Solutions for Its Resolution in the Thought of Imam Khomeini (RA) علل بنیادین افول علمی جهان اسلام و راهکارهای برون رفت از آن در اندیشه امام خمینی(ره) 76 100 228963 10.22034/icrs.2025.527048.1343 FA خدیجه سلطانی دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی گرایش تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران. مرتضی شیرودی دانشیار علوم سیاسی مرکز پژوهشی تمدن‌اسلامی پیامبر اعظم(ص)، قم، ایران. سید روح الله پرهیزکاری استادیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران. Journal Article 2025 05 31 <span style="font-size: 12.0pt; font-family: 'Times New Roman','serif'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-theme-font: major-fareast; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-theme-font: major-bidi; color: black; mso-themecolor: text1;">Scientific development has been a significant instrument and factor in the advancement of Islamic civilization. However, from the Middle Ages onward, it encountered obstacles and challenges which, despite the presence of valuable achievements and the nurturing of numerous scholars, led to its decline. Consequently, it failed to provide the necessary grounds for the scientific development of Islamic societies in accordance with the exigencies of the time. Therefore, identifying the causes of this scientific decline is essential for removing the barriers to progress and achieving prosperity and development. This issue has attracted the attention of scholars in the fields of science and civilization, each of whom has examined it from a particular perspective and enumerated various causes for it. Among these, familiarity with the thoughts of Imam Khomeini (RA) can contribute to a better understanding of the fundamental causes of the scientific decline and how to confront them. Thus, employing a descriptive-analytical method, this paper investigates the essential causes of the scientific decline in the Islamic World from his perspective. The findings indicate that Imam Khomeini (RA) considered the role of internal causes—such as a lack of self-belief and the avoidance of reason and intellect—as more significant than external causes in the scientific decline. He enumerated colonialism in its various dimensions (e.g., intellectual, infiltration) among the external causes. Accordingly, he proposed solutions such as scientific self-sufficiency, self-confidence, the alignment of science with Islamic values, and cooperation among scientific centers to overcome this challenge. توسعه‌ی علمی، ابزار و عامل مهمی در اعتلای تمدن‌ اسلامی بوده است، اما از قرونِ ‌میانه، این امر با موانع و مشکلاتی روبرو شد که با وجود دارا بودن دستاوردهای گرانمایه و پرورش اندیشمندان فراوان، دچار افول گشت و نتوانست با توجه به مقتضیات زمان، زمینه‌های لازم جهت توسعه‌ی‌‌علمی جوامع‌اسلامی را فراهم سازد، از اینرو، شناخت علل افول ‌علمی برای رفع موانع پیشرفت و دستیابی به عمران و توسعه، ضروری است. این موضوع، توجه اندیشمندان حوزه‌ی علم و تمدن را به خود جلب کرده و هریک، با رویکردی ویژه، به بررسی آن پرداخته و علل متنوع و متعددی را برای آن را برشمرده‌اند. در این میان، آشنایی با اندیشه‌های امام‌خمینی(ره) می‌تواند به درک بهتر علل بنیادین افول‌علمی و مواجهه و برخورد با آنها کمک نماید، بنابراین، نوشتار حاضر، با روش توصیفی و تحلیلی به واکاوی علل اساسی افول‌علمی جهان‌اسلام از منظر معظمله می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که امام خمینی(ره) سهم علل ‌درونی از جمله ناخودباوری، عقل و خردگریزی را در افول‌علمی پررنگ‌تر از علل‌بیرونی دانسته و استعمار را در ابعاد مختلف چون فکری، نفوذ و ... به عنوان علل بیرونی برشمرده است، لذا، بر اتخاذ راهحلهایی چون خودکفایی علمی، خودباوری و همراهی علم با ارزش‌های‌اسلامی و همکاری میان مراکز‌‌علمی را برای خروج از این چالش ارائه کرده است.

https://mag.mpte.ir/article_228963_11893c176e703e5348f2fe5e55eca21b.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 26 2025 10 12 The Position of Imam Ali (AS) in the Eyes of the Naqshbandis: A Case Study of the Fasl Al-Khattab and the Shavahid Al-Nubuvvah جایگاه امام علی (ع) در متون نقشبندی: مطالعه موردی فصل الخطاب و شواهد النبوه 101 132 228093 10.22034/icrs.2025.535718.1363 FA مجتبی سلطانی احمدی دانشیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0001-6123-8512 زهرا سیافی دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران یزدان فرخی دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0002-0874-4253 Journal Article 2025 08 01 <span lang="EN" style="font-size: 12.0pt; font-family: 'Times New Roman','serif'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-theme-font: major-bidi; mso-ansi-language: EN;">In some recent studies, the Naqshbandiyya has been presented as a Sunni Salafi order and as a practical reaction to the growth of Shiite Sufi dynasties such as Nematullahiyya and Kubrawiyya. In this order, special emphasis was placed on Abu Bakr as the head of the Naqshbandiyya lineage, and at least one of the lineages ended with the first caliph. Such a view leads to the conclusion that the position of the first caliph would be higher than that of Imam Ali (a.s.) as the fourth caliph of the Prophet (pbuh). However, an examination of the Naqshbandiyya texts shows the opposite. Therefore, it is necessary to see what was the status of Imam Ali (a.s.) among the early Naqshbandiyya, compared to the first three caliphs? The answer to this question will better acquaint us with the religious tendencies of the Naqshbandiyya order, especially in its early period. To answer this question, the position of Imam Ali (a.s.) in two ancient Naqshbandi books, namely Fasl al-Khattab and Shahid al-Nubawh, was examined. The findings of this research indicate that despite paying great attention to the first caliph, the Naqshbandis never sought to diminish the position of Imam Ali (AS) and, like other dynasties, they insisted on the love of the Ahl al-Bayt (AS), especially Imam Ali (AS), in accordance with the requirements of the times. Therefore, while accepting the principle that one of the factors for the emergence of the Naqshbandiyyah was the reaction against the prosperity of Shiite Sufi sects, the lack of attention paid by this dynasty to Imam Ali (AS) cannot be considered close to historical reality. This research has been conducted using a historical method and a descriptive-analytical approach. در برخی پژوهش های اخیر، نقشبندیه به شکل یک طریقت سنی سلفی و به عنوان عکس العملی در برابر رشد سلسله های صوفی متشیع مانند نعمت اللهیه و کبرویه، معرفی شده است. در این طریقت بر ابوبکر به عنوان سر سلسله نقشبندیه تأکید ویژه ای می شد و دست کم یکی از طرق این سلسله به خلیفه نخست ختم می شد. معنای ضمنی این جابه جایی می تواند چنین باشد که جایگاه خلیفه نخست فراتر از جایگاه امام علی (ع) به عنوان خلیفه چهارم پیامبر (ص) خواهد بود. اما بررسی متون نقشبندیه خلاف این مطلب را نشان می دهد. برای بررسی این موضوع سؤال پژوهش حاضر این است که منزلت امام علی (ع) ـ در مقایسه با سه خلیفه نخست ـ نزد نقشبندیه متقدم چگونه بوده است؟ پاسخ بدین سؤال ما را با گرایشهای مذهبی طریقت نقشبندیه مخصوصاً در دوره نخستین آن بهتر آشنا میکند. برای پاسخ بدین سؤال جایگاه امام علی (ع) در دو کتاب کهن نقشبندیها یعنی فصل الخطاب و شواهد النبوه مورد بررسی قرار گرفت. یافته های این پژوهش حاکی از آن است که نقشبندی ها علیرغم توجه بسیار به خلیفه نخست، هیچگاه درصدد فروکاستن از جایگاه امام علی (ع) برنیامده و همچون سلسله های دیگر به اقتضای شرایط زمانه بر حبّ اهل بیت (ع) به ویژه امام علی (ع) پا میفشردند. بنابراین در عین پذیرش اصل این موضوع که یکی از عوامل پیدایی نقشبندیه عکسالعمل در برابر رونق فرقه های صوفی متشیع بوده است، در مورد کم توجهی این سلسله نسبت به امام علی (ع) نمی توان آن را نزدیک به واقعیت تاریخی دانست. این پژوهش به روش تاریخی و رویکرد توصیفی ـ تحلیلی انجام گرفته است.

https://mag.mpte.ir/article_228093_1e0fad8410127b441df58710db98c7a8.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 26 2025 11 22 Aesthetics of Light and Color in Goharshad Mosque's Tilework with Ibn al- Haytham's Approach زیبایی شناسی نور و رنگ در کاشی کاری مسجد گوهرشاد با رویکرد ابن هیثم 133 156 230978 10.22034/icrs.2025.534112.1359 FA وحیده جلال‌ کمالی دانش‌آموخته کارشناسی ارشد پژوهش هنر، هنرآموز اداره آموزش و پرورش، کرمان، ایران امیرحسین جلال کمالی دانشجوی کارشناسی ارشد ایران شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر، کرمان، ایران. Journal Article 2025 07 13 Ibn al-Haytham can be considered one of the most important scholars whose theory of aesthetic perception focuses on the visual qualities and structures necessary in artistic works. Therefore, it is essential to study his theories in the field of aesthetics. The Goharshad Mosque in Mashhad, a masterpiece of the Timurid era, is an unparalleled and eye-catching collection of the interplay and companionship of light and color exists outside the illumination of light. According to Ibn al-Haytham's views, 22 factors are perceived by the eye, with light and color being at the forefront, as these two are the results of the sense of beauty. This article aims to examine how these two factors are applied in the tilework art of the Goharshad Mosque. The theoretical method of this article is based on the Islamic philosophical theories of Ibn al-Haytham, who places great emphasis on the concept of light and color and believes that these two factors together can create beauty. The research method is applied in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of implementation, with information obtained through library studies. The results indicate that beyond the sense of vision and the perception of light and color, there exists something more: a perception that is formed by the intellect and imagination, and which, from Ibn al-Haytham`s perspective, is comprehended through the internal senses. ابن‌هیثم را می‌توان از جمله مهم‌ترین اندیشمندانی برشمرد که نظریه ادراک زیبایی وی، کیفیات و ساختار بصری لازم در آثار هنری را مورد مطالعه قرار می‌دهد. از این رو لازم است نظریاتش در حوزه زیبایی‌شناسی مورد پژوهش قرار گیرد. مسجد گوهرشاد مشهد، شاهکار عصر تیموری، مجموعه‌ای بی‌نظیر و چشم‌نواز از جلوه و همنشینی و همراهی نور و رنگ در تمامی وجوه است. زیرا هیچ رنگی خارج از تابش نور، رنگ نیست و رنگ‌ها فقط در مجاورت و تأثیرگذاری بر یکدیگر است که کیفیت و رنگ خود را بروز می‌دهند. بر اساس آرای ابن‌هیثم، 22 عامل به واسطۀ درک چشم حاصل می‌شوند و در صدر این عوامل، از نور و رنگ نام می‌برد که این دو حاصل احساس زیبایی هستند. چگونگی کاربست این دو عامل در هنر کاشیکاری مسجد گوهرشاد، هدف این مقاله است و به دنبال پاسخ به این پرسش که چگونه نور و رنگ‌های کاشیکاری مسجد گوهرشاد بر اساس نظریه ادراک زیبایی ابن‌هیثم، قابل بررسی و تحلیل است. روش تحقیق از لحاظ هدف، کاربردی و از نظر روش انجام، توصیفی تحلیلی است و اطلاعات نیز بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای به دست آمده است. نتایج حاکی از آنند که علاوه بر احساس بینایی و درک نور و رنگ امری فراتر وجود دارد و آن ادراکی است که با عقل و خیال به وجود می‌آید و از دیدگاه ابن‌هیثم از طریق حواس باطنی درک می‌شود.

https://mag.mpte.ir/article_230978_ef5689cbdf2a319fa10abdab11c4ef30.pdf