مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 28 2026 06 22 A Rereading of Contemporary Studies on the Motivations for the Establishment of the Nizamiyya Schools بازخوانی مطالعات معاصر درباره انگیزه‌های تأسیس مدارس نظامیه 10 36 233747 10.22034/icrs.2025.536285.1385 FA نرگس تنهائی دکترای تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. 0009-0006-1918-7065 مهدی مجتهدی استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. 0000-0002-3987-1896 Journal Article 2025 09 03 The establishment of the Nizamiyya schools by the powerful Seljuk vizier, Nizam al-Mulk al-Tusi, represents a landmark in the history of higher education in the Islamic world. The vizier’s motivations are a subject of scholarly debate, generally classified into two main perspectives. The first, a confrontational approach, is the well-known theory that the Nizamiyyas were founded in reaction to the rising intellectual and political power of Shi'i groups, particularly the Ismailis and the Fatimids in Egypt with their prominent institution, Al-Azhar. This view holds that the primary goal was to promote Sunnism and counter Shi'i influence. The second, a state-building perspective, emphasizes the Seljuk empire's internal needs. It argues that the schools were created to train an efficient and loyal bureaucracy of administrative and judicial personnel. This would consolidate the state, create religious unity under the Shafi'i school, and legitimize Seljuk rule. This research, using a descriptive-analytical method, critically re-examines both theories. The analysis concludes that the confrontational theory lacks historical evidence and is contradicted by existing documents. In contrast, the state-building approach aligns more closely with historical records and provides a more accurate explanation of Nizam al-Mulk's motivations. تأسیس مدارس نظامیه توسط نظام‌الملک توسی، وزیر قدرتمند سلجوقی، نقطه عطفی در تاریخ آموزش عالی در جهان اسلام به شمار می‌رود. انگیزه‌های نظام‌الملک از این اقدام همواره موضوع بحث‌ پژوهشگران معاصر بوده است. نظرات آنان را می‌توان در قالب دو رویکرد اصلی طبقه‌بندی کرد که اغلب در راستای یکدیگر تلقی می‌شوند. نخست رویکرد تقابلی و نظریه مشهوری که تأسیس این مدارس را اقدامی می‌داند در واکنش به قدرت‌یابی فکری و سیاسی شیعیان، به‌ویژه اسماعیلیان ایران و فاطمیان در مصر و تأسیس نهاد علمی برجسته آنان، جامع الأزهر. بر این اساس، انگیزهٔ اصلی، ترویج تسنن و مقابله با نفوذ تشیع بود. دیگر رویکرد هویتی که بر اهداف داخلی و دولتی تأکید دارد و معتقد است سلجوقیان برای ادارهٔ امپراتوری خود نیازمند دستگاه دیوان‌سالاری کارآمد و وفادار بودند. از این رو نظامیه‌ها با هدف تربیت کادر اداری و قضایی همسو با سیاست‌های دولت و تحکیم پایه‌های آن، همچنین ایجاد وحدت مذهبی در لوای مذهب شافعی و مشروعیت‌بخشی به حکومت سلجوقی تأسیس شدند. این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و با نگاهی انتقادی، به بازخوانی این دو رویکرد می‌پردازد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که نظریهٔ مشهور، یا همان رویکرد تقابلی با شیعیان، هم فاقد شواهد تاریخی است و هم مستنداتی به وضوح در تناقض با آن وجود دارد. از سوی دیگر، رویکرد هویتی با گزارش‌های موجود تطابق بیشتری دارد و انگیزهٔ نظام‌الملک را باید در این رویکرد جستجو کرد.

https://mag.mpte.ir/article_233747_9054eb8e88fa1b385beb549cfe5da0e1.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 28 2026 06 22 Comparative Analysis of the Stylistic Critiques of Al-Subki and Allamah Al-Hilli on the Views of Ibn Taymiyyah(Case Study: The Issue of Grave Visitation) بررسی و تحلیل تطبیقی نقدهای سبکی و علامه حلی بر آرای ابن تیمیه (مطالعه موردی مسئله زیارت قبور) 121 140 234270 10.22034/icrs.2025.545254.1388 FA بهمن زینلی دانشیار گروه تاریخ و ایرانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. الهه سعادت دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، گروه تاریخ و ایران شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. Journal Article 2025 09 05 In the 7th and 8th centuries AH, Ibn Taymiyyah provoked widespread opposition among Islamic scholars from various schools of thought by introducing novel theological and jurisprudential views. This research conducts a comparative analysis of the perspectives of two of his most prominent critics: Taqi al-Din al-Subki, a Sunni scholar, and Allamah al-Hilli, a leading Imami scholar, focusing on the issue of grave visitation. The study aims to explore the historical context of this intellectual confrontation and elucidate the foundations, reasons, and methodologies employed by these two thinkers in their critiques. The primary objective is to comprehensively explain the reasons and methods of opposing Ibn Taymiyyah from two distinct intellectual perspectives, while identifying points of convergence and divergence in their critical approaches. The research adopts a descriptive-analytical method, relying on library research and a comparative examination of primary sources. In addressing the main research question—identifying the most significant reasons, commonalities, and differences in the critiques—the findings reveal that, despite their shared defense of grave visitation and the use of similar argumentative methods, their motivations and focal points of criticism were distinctly different. Al-Subki’s critiques were motivated by a desire to preserve the unity of the Muslim community and the dominant jurisprudential-hadith tradition, whereas Allamah al-Hilli adopted a theological-historical approach aimed at defending the Imamate and the doctrinal identity of Shiism. This study clearly demonstrates how this intellectual confrontation reflects the diversity and complexity within the civilizational framework of the Islamic world. ابن تیمیه در سده‌های هفتم و هشتم هجری با طرح آرای نوین در حوزه‌های کلامی و فقهی، مخالفت گسترده‌ای را در میان علمای مذاهب اسلامی برانگیخت. این پژوهش به تحلیل تطبیقی آرای دو تن از برجسته‌ترین مخالفان وی، تقی‌الدین سبکی از علمای اهل سنت و علامه حلی از علمای امامیه، با تمرکز بر مسئله زیارت قبور می‌پردازد. مطالعه حاضر درصدد واکاوی زمینه‌های تاریخی این تقابل فکری و تبیین مبانی، دلایل و شیوه‌های نقد این دو اندیشمند است. هدف اصلی تحقیق، تبیین جامع دلایل و شیوه‌های مخالفت با ابن تیمیه از دو منظر فکری و شناسایی وجوه اشتراک و افتراق در روش‌های نقد است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و با اتکا بر مطالعه کتابخانه‌ای و بررسی تطبیقی منابع دست اول انجام شده است. در پاسخ به سؤال اصلی پژوهش که بررسی مهم‌ترین دلایل و وجوه اشتراک و افتراق در نقدهای وارده بوده، یافته‌ها نشان می‌دهد علی‌رغم اشتراک در دفاع از زیارت قبور و استفاده از روش‌های استدلالی مشابه، انگیزه‌ها و کانون‌های نقد کاملاً متمایز بوده است. سبکی با انگیزه حفظ وحدت امت و سنت فقهی-حدیثی مسلط به نقد پرداخت، در حالی که علامه حلی با انگیزه دفاع از امامت و هویت اعتقادی شیعه، رویکردی کلامی-تاریخی در پیش گرفت. این پژوهش به وضوح نشان می‌دهد که چگونه این تقابل فکری، بیانگر تکثر و پیچیدگی درون‌تمدنی جهان اسلام است.

https://mag.mpte.ir/article_234270_c174719705030c202806608804c84511.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 28 2026 06 22 The Role of Yaqub ibn Kallas in Upgrading the Bureaucratic Structure of the Fatimids of Egypt نقش یعقوبِ اِبْنِ کِلّس در ارتقاء ساختار دیوانسالاری فاطمیان مصر 63 88 237678 10.22034/icrs.2025.552510.1398 FA روح اله یوسفوند کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، گروه علوم تاریخی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران. 0009-0005-1523-4277 طلعت ده پهلوان استادیار گروه علوم تاریخی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران. 0000-0001-7372-4614 حسین علی بیگی دکتری تاریخ اسلام و مدرس مدعو گروه علوم تاریخی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران. 0009-0008-7370-3694 Journal Article 2025 10 11 Yaqub ibn Kallas, the first official minister of the Fatimid Caliphate in Egypt, played an effective role in upgrading the bureaucratic structure of this government. Relying on his administrative experience in the Ikhshidian system and having a systematic knowledge of governance mechanisms, he designed and implemented a series of financial, administrative and judicial reforms that aimed to improve the efficiency of the Fatimid government system, centralize administrative power and create dynamism in bureaucratic processes. The purpose of this research is to examine and explain the role of Yaqub ibn Kallas in the transformation and upgrading of the bureaucratic structure of the Fatimid government. This research raises the question, what was the role of Yaqub ibn Kallas in upgrading the bureaucratic structure of the Fatimids? And by analyzing data from historical sources, it explores the various dimensions of his reforms. The research findings show that Yaqub ibn Kallas, through his privileged position in the caliphate and by using a systematic and reformist approach, undertook a series of fundamental measures in the military, judicial, and financial fields; including creating a balance in the military structure by employing Turkish and Daylamic forces, focusing supervision on judicial dismissals and appointments, and restructuring the financial system by regulating documents, organizing accounts, following up on arrears, and reforming official transactions based on the Mu'izz dinar. The result of these reforms was to increase institutional cohesion, improve the efficiency, and dynamism of the Fatimid bureaucratic structure; a process that can be considered a turning point in the evolution of the administrative system of the Fatimid government in Egypt. یعقوب ابن کِلّس، نخستین وزیر رسمی خلافت فاطمی در مصر، نقش مؤثری در ارتقاء ساختار دیوان‌سالاری این حکومت ایفا کرد. وی با اتکا بر تجربه اداری خود در دستگاه اِخشیدیان و با برخورداری از شناختی نظام‌مند نسبت به سازوکارهای حکمرانی، مجموعه‌ای از اصلاحات مالی، اداری و قضایی را طراحی و اجرا نمود که هدف آن، ارتقای کارآمدی دستگاه دولت فاطمیان، تمرکز قدرت اداری و ایجاد پویایی در فرآیندهای دیوانی بود. مسئله این پژوهش بررسی و تبیین نقش یعقوب ابن کلس در تحول و ارتقای ساختار دیوان‌سالاری دولت فاطمی است. این پژوهش با طرح پرسش، نقش یعقوب ابن کلس در ارتقای ساختار دیوان‌سالاری فاطمیان چه بود؟ و با تحلیل داده‌های برگرفته از منابع تاریخی، به واکاوی ابعاد مختلف اصلاحات او می‌پردازد. یافتههای پژوهش نشان می‌دهد که یعقوب ابن کلس، بهواسطه موقعیت ممتاز خود در دستگاه خلافت و با بهره‌گیری از رویکردی نظام‌مند و اصلاح‌گرایانه، دست به مجموعه‌ای از اقدامات بنیادین در حوزه‌های نظامی، قضایی و مالی زد؛ از جمله ایجاد توازن در ساختار نظامی از طریق به‌کارگیری نیروهای تُرک و دیلم، تمرکز نظارت بر عزل و نصب‌های قضایی، و بازسازی نظام مالی از رهگذر تنظیم اسناد، سامان‌دهی حساب‌ها، پیگیری معوقات و اصلاح مبادلات رسمی بر مبنای دینار معزی. حاصل این اصلاحات، افزایش انسجام نهادی، ارتقای کارآمدی و پویایی ساختار دیوان‌سالاری فاطمیان بود؛ فرآیندی که می‌توان آن را نقطه عطفی در تحول نظام اداری دولت فاطمی در مصر ارزیابی کرد.

https://mag.mpte.ir/article_237678_0e254bb6431ec3c1ba8a5379352cc4d6.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 28 2026 06 22 A study and critique of the components of "Ijtihad of the Companions", "Jihad of the Companions", and "Preserving the Community" in the historiography of Munir Ghadhban, Mahmoud Shakir, and Muhammad Sallabi بررسی و نقد مؤلفه‌های «اجتهاد صحابه»، «جهاد صحابه»، و «حفظ جماعت» در تاریخ‌نگاری منیر غضبان، محمود شاکر و محمد صلابی 37 62 238426 10.22034/icrs.2026.558490.1405 FA حمید احمدیان دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، گروه تاریخ و ایرانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. 0009-0006-1968-4862 اصغر منتظر القایم استاد گروه تاریخ و ایرانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. 0000-0003-0988-1476 محمد علی چلونگر استاد گروه تاریخ و ایرانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. 0000-0001-9632-7291 Journal Article 2025 11 08 The role of history in making civilizations cannot be denied. One of the sciences that has played a pivotal role in building Islamic civilization is history. However, history can play an effective role only if it seeks to discover the truth through scientific methods, but some contemporary historians, with a theological approach, have sought to prove their religious beliefs instead of discovering the truth. Some historians have gone to extremes in using theological data ignoring historical reports and relying solely on theological rules as definitive and final evidence, rather than as evidence. Such approach to history causes the historian to distance himself from scientific and civilization-building historiography and become a theologian. In this article, Munir Ghadhban, Mahmoud Shakir, and Muhammad Sallabi have been selected as historians to study their historiographical methods in applying three theological principles. These three theological principles are: "ijtihad of the companions", "jihad of the companions", and " Preserving the Community". the main research questions can be posed as follows: Have these historians adhered to correct and systematic historical methods when faced with the theological principles of "ijtihad of the companions," "jihad of the companions," and "preserving the Community"? and what were the effects and consequences of this usage? It seems that these historians have not been able to distinguish between history and theology as the duty and method of a historian require. Therefore, methodological and objective frameworks have not been observed in their historiography, and their historiography cannot be considered scientific and structured. نقش تاریخ در ساختن تمدنها قابل انکار نیست. یکی از علومی که در ساختن تمدن اسلامی نقش محوری داشته، تاریخ است، اما تاریخ در صورتی میتواند نقشی مؤثر داشته باشد که با روشهای علمی در پی کشف حقیقت باشد، ولی برخی مورخان معاصر با رویکرد کلامی بهجای کشف حقیقت به دنبال اثبات عقاید دینی خود برآمدهاند. گروهی مورخان در بهره‌گیری از داده‌های کلامی راه افراط در پیش گرفته گزارش‌های تاریخی را کنار زده تنها بر قواعد کلامی بهعنوان حجت قطعی و نهایی و نه بهعنوان شاهد و قرینه تکیه کرده‌اند و هر کجا که گزارش‌های تاریخی با این قواعد سازگار نباشد آن را انکار یا تأویل می‌کنند. چنین رویکردی به تاریخ باعث میشود که مورخ از تاریخنگاری علمی و تمدنساز فاصله بگیرد و به یک متکلم بدل شود. در این جستار منیرمحمد غضبان، محمود شاکر و علیمحمد صلابی انتخاب شده‌اند تا روش تاریخنگاری آنان در بهکارگیری سه قاعده کلامی مورد مطالعه قرار گیرد. این سه قاعده کلامی عبارتند از: «اجتهاد صحابه»، «جهاد صحابه»، و «حفظ جماعت». سؤالات اصلی پژوهش اینگونه قابل طرح است که آیا این مورخان در مواجهه با اصول کلامی «اجتهاد صحابه»، جهاد صحابه» و «حفظ جماعت»، به روش‌های صحیح و قاعده‌مند تاریخنگارانه پایبند بوده‌اند؟ و پیامدهای این بهره‌گیری چه بوده است؟ بهنظر می‌رسد این مورخان نتوانسته‌اند آنچنان که وظیفه و روش یک مورخ ایجاب می‌کند، میان تاریخ و کلام تمایز قائل شوند. از این رو در تاریخنگاری‌شان چهارچوب‌های روشی و عینی رعایت نشده و نمی‌توان تاریخنگاری آنان را علمی و چهارچوبمند قلمداد کرد.

https://mag.mpte.ir/article_238426_369ca25580d2381273252556eeb6f74b.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 28 2026 06 22 Explaining the Components of Ali-Akbar Fayyaz's Historiography (1898–1971 CE) تبیین مؤلفه‌های تاریخ‌نگاری علی‌اکبر فیاض (1350-1277 هـ. ش) 89 120 246142 10.22034/icrs.2026.577365.1433 FA یعقوب پناهی استادیار پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، تهران، ایران. 0009-0003-2012-9194 Journal Article 2026 02 23 Scientific and intellectual developments, along with methodological advances in various disciplines during the contemporary centuries, posed serious challenges to the field of history and called its scientific credibility into question. Confronted with this crisis, historians gradually redefined the principles and foundations of their discipline, which in turn transformed both the theoretical domain of historiography and the outlook and methodology of historians. The waves of new historical writing gradually swept across other lands, and contemporary Iranian historians were also influenced by them. One such historian—whose academic field was literature, yet who managed in his works to approach the boundaries of academic and scientific historiography—is Ali-Akbar Fayyāḍ. The present study seeks to examine, critique, and elucidate the principles of this historian’s historical research. Accordingly, the main research question can be formulated as follows: What are the methods of historical research employed by Ali-Akbar Fayyāḍ, and can they be considered methodical and grounded in scientific frameworks? In the author’s view, the most significant components of this historian’s historiography include clarity of expression, avoidance of prejudice and bias, observance of fairness, a distinctive literary style in historical writing, coherent and precise representation of historical developments in a concise and reportorial manner, use of multiple sources, and methodical attention to theological beliefs and other auxiliary sciences of history. In sum, although this historian has attempted to distance himself from traditional historiography, the worldview governing his mind and language still relies on the foundations of tradition. Nevertheless, evidence indicates that in the realm of methodology, he has approached the frontiers of academic historiography. On this basis, Ali-Akbar Fayyāḍ might be characterized as a “neo-traditionalist” historian. The research method of the present study is descriptive-analytical, with a text-oriented approach. تحولات علمی و عقلی و نیز پیشرفت‌های روش‌شناختی در علوم گوناگون در قرون معاصر، چالش‌هایی جدی برای رشته‌ی تاریخ ایجاد کرد و اعتبار علمی آن را زیر سؤال برد. در مواجهه با این بحران، متخصصان تاریخ به‌تدریج اصول و مبانی این رشته را بازتعریف کردند و به تبع آن، هم حوزه‌ی نظری تاریخ‌نگاری و هم بینش و روش مورخان متحول شد. امواج تاریخ‌نویسی جدید آرام آرام سرزمین‌های دیگر را نیز در نوردید و مورخان معاصر ایرانی هم از آن متأثر شدند. یکی از این مورخان که رشته‌ی دانشگاهی‌اش ادبیات بود، اما توانست در آثار خود به مرزهای تاریخ‌نگاری آکادمیک و علمی نزدیک شود، علی‌اکبر فیاض است. پژوهش حاضر تلاش دارد تا به بررسی، نقد و تبیین اصول تاریخ‌پژوهی این مورخ بپردازد. بر همین مبنا، پرسش اصلی پژوهش این‌گونه قابل طرح است که شیوه‌های تاریخ‌پژوهشی علی‌اکبر فیاض کدامند و آیا می‌توان آن‌ها را روشمند و مبتنی بر چارچوب‌های علمی تلقی کرد؟ به نظر، مهم‌ترین مؤلفه‌های تاریخ‌نگاری این مورخ مواردی همچون صراحت بیان، دوری از پیش‌داوری و سوگیری، رعایت انصاف، ادبیات خاص در تاریخ‌نویسی، بازنمایی منسجم و دقیق تحولات تاریخی در قالبی کوتاه و اخباری، استفاده از منابع متعدد و توجه روشمند به باورهای کلامی و دیگر علوم کمکی تاریخ است. اگرچه این مورخ تلاش کرده است از تاریخ‌نگاری سنتی فاصله بگیرد، اما بینش حاکم بر ذهن و زبان او کماکان بر پایه‌ی سنت تکیه دارد؛ با این حال شواهد نشان می‌دهد در ساحت روش به مرزهای تاریخ‌نگاری آکادمیک نزدیک شده است. بر همین اساس شاید بتوان علی‌اکبر فیاض را مورخی «نوسنت‌گرا» معرفی کرد. روش پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی و با رویکردی متن‌محور است.

https://mag.mpte.ir/article_246142_ea0e72a5479bc916dd22a78d852e66ae.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 28 2026 06 22 A Historical Analysis of the Scientific and Educational Centers of Yazd with the Muzaffarid Dynasty تحلیلی تاریخی پیرامون مراکزِ علمی- آموزشیِ یزد همزمان با حاکمیتِ آل مظفر 141 172 232956 10.22034/icrs.2025.530657.1351 FA جمشید روستا دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران. ریحانه میرزایی کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران. Journal Article 2025 06 17 Muzaffarid Dynasty was established in Meybod and Yazd in the early 8th century AH. By reflecting on the history of this local government, it can be seen that the statesmen and elders of this local government, in addition to their influential political role and the conquests of other regions such as Kerman, Fars, and Isfahan, also had an effective presence in scientific and cultural affairs. In this regard, the present study, using a historical method with a descriptive-analytical approach, aims to explain how the Al-Muzaffar dynasty was formed and their political history, and to analyze the role and position of the rulers and statesmen of this government in improving the scientific and educational level of Yazd and the level of presence of scholars and thinkers in this province. What was the approach of the Mozaffari rulers and the elders of their realm towards building scientific and educational institutions in Yazd and supporting the scholars and scientists of this province? This article is written in a historical manner with a descriptive-analytical approach. Among the results of this paper, we can mention the significant role of the Rukniyeh family and Sayyid Rukn al-Din at the beginning of the Al-Muzaffar dynasty and Shah Yahya Muzaffari, one of the last Muzaffari rulers, in building scientific and educational places and providing the prerequisites for the entry and teaching of scholars in these places. Of course, it is also necessary to state that the Mozaffari people carried out these cultural activities in continuation of the actions of the Atabakans of Yazd, and it can be concluded that the actions of the Mozaffari rulers and statesmen were to some extent influenced by the Atabakans. حکومت محلّی آل مظفّر، در اوایل قرن هشتم قمری در میبد و یزد تأسیس گردید. با تأملی در تاریخ این حکومت محلّی می‌توان دریافت که دولتمردان و بزرگان این حکومتِ محلّی علاوه بر نقش تأثیر گذار سیاسی خود و فتوحات نواحی دیگری از جمله کرمان، فارس و اصفهان؛ در امور علمی و فرهنگی نیز حضوری مؤثر داشتهاند. در همین راستا پژوهش حاضر بر آن است تا ضمن بیان چگونگی شکلگیری حکومت آل مظفّر و تاریخ سیاسی آنان، نقش و جایگاه حاکمان و دولتمردان این حکومت در ارتقاء سطح علمی- آموزشی یزد و میزان حضور علما و اندیشمندان در این ایالت را مورد واکاوی قرار دهد. پرسشِ اصلی پژوهش عبارت است از اینکه حکومتگران مظفری و بزرگانِ قلمرو آنها چه رویکردی نسبت به ساخت اماکن علمی-آموزشی در یزد و حمایت از عالمان و دانشمندانِ این ایالت داشتند؟ این مقاله به روش تاریخی و با رویکرد توصیفی- تحلیلی نگارش شده است. از جمله نتایج این نوشتار میتوان به نقش چشمگیر خاندان رکنیه و سیّد رکنالدّین در ابتدای حکومت آل مظفّر و شاه یحیی مظفّری از آخرین حاکمان مظفّری در ساخت اماکن علمی ـ آموزشی و فراهم کردن مقدماتی جهت ورود و تدریس علما در این اماکن اشاره کرد. البته بیان این نکته نیز ضروری است که مظفریان این فعالیتهای فرهنگی را در ادامه اقداماتِ اتابکان یزد به انجام رسانیدند و میتوان نتیجه گرفت که اقداماتِ حاکمان و دولتمردانِ مظفری تا حدی متأثر از اتابکان بود.

https://mag.mpte.ir/article_232956_abd5f6688e85c353ae1ffa455db970bc.pdf

مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم(ص) نشریه علمی علم و تمدن در اسلام 2676-4830 7 28 2026 06 22 Analytical study of the challenges of religious science in modern civilization بررسی تحلیلی چالش‌های علم دینی در تمدن مدرن 173 190 232077 10.22034/icrs.2025.550354.1395 FA سید مهدی سلطانی رنانی استادیار گروه آموزش الهیات، معارف و تربیت اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران Journal Article 2025 09 30 In modern civilization, modern humanity has faced many challenges for religious science. Because it has attempted to negate the transcendental and sacred dimension of religion, as well as its metaphysical aspect, and has made the place and value of man in the universe vulnerable. It has caused a crisis in religious culture and the spread of skepticism in the human sciences, and has expanded the free interpretation of religious texts based on rationality and human faith. This type of approach has led to the emergence of pluralism, scientific and religious privatization, and secularization, and has led to the expression of the truth of the world and man in the system of existence and their compatibility with each other, based on knowledge such as physics, philosophy, modern psychology, and biology, and with a material explanation. Accordingly, today, without paying attention to one's native and authentic religious culture, both the challenges in the field of religious science have increased and, without conditioning or binding it to civilizational infrastructures, Western development patterns and models and technologies are used in the face of modernity. The author's attempt in this article is to use a descriptive-analytical method and an applied approach based on library study, after mentioning the central concepts, to express the question: What are the most important challenges of religious science in modern civilization and the position of man in this field? Therefore, the issue of religious pluralism, the reduction of the level of religion and religiosity to a heartfelt and personal experience, and the secularization of the nature of religion in the field of science and human life are mentioned as the source of the discussion and reasons for the crisis of religion and the status of religion in modern civilization. In addition to mentioning the reasons for the challenges of religious science in modern civilization, it also addresses the position of man in this field and answers the aforementioned question. The most important new findings of this article are the precise reference to the challenges of religious science in modern civilization, the reasons for the emergence of these challenges, and their impact on the civilizational status of man and distancing him from his true position in Islamic civilization. در تمدن مدرن، بشر جدید علم دینی را با چالش‌های بسیاری روبه رو ساخته است؛ زیرا سعی در نفی بُعد ماورایی و قدسی دین و نیز جنبه متافیزیکی آن داشته و جایگاه و ارزش انسان در جهان هستی را آسیب پذیر نموده و موجب بحران در فرهنگ دینی و رواج شک گرایی در علوم بشری گردیده و تفسیر آزاد از متون دینی را با اتکا بر عقلانیت و ایمان بشری گسترش داده است. این نوع برخورد، منجر به پدید آمدن تکثر گرایی، خصوصی شدن علمی و دینی و سکولاریزه شدن شده و بیان حقیقت جهان و انسان در نظام هستی و تناسب آن‌ها به یکدیگر، بر پایه دانش‌هایی چون فیزیک، فلسفه، روان شناسی مدرن و زیست شناسی و با تبیین مادی را به دنبال داشته است و در این نگاه منزلت انسان را دچار تغییر بنیادین نموده است. بر این اساس، امروزه بدون توجه به فرهنگ بومی و اصیل دینی خود، هم چالش‌ها در عرصه علم دینی افزایش یافته و هم بدون مشروط و مقید نمودن آن به زیرساخت‌های تمدنی، از الگوها و مدل‌های توسعه غربی و فن آوری ها در مواجهه با مدرنیته، استفاده می‌شود. سعی نگارنده در این مقاله آن است که به روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد کاربردی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه‌ای، بعد از ذکر مفاهیم محوری، این سؤال را بیان کند که مهم‌ترین چالش‌های علم دینی در تمدن مدرن و جایگاه انسان در این عرصه چیست؟ لذا، از مسأله تکثرگرایی دینی، کاهش سطح دین و دین داری به تجربه قلبی و شخصی و سکولاریزه شدن ماهیت دین در عرصه علوم و زندگی انسانی به مثابه منشأ بحث و دلایل بحران دین و منزلت دینی در تمدن مدرن یاد کرده و علاوه بر ذکر دلایل ایجاد چالش‌های علم دینی در تمدن مدرن به بیان جایگاه انسان در این عرصه و پاسخ به پرسش مذکور بپردازد. مهم‌ترین یافته‌های جدید این مقاله، اشاره دقیق به چالش‌های علم دینی در تمدن مدرن، دلایل ایجاد این چالش‌ها و تأثیر آن‌ها بر منزلت تمدنی انسان و فاصله دادن او از جایگاه حقیقی در تمدن اسلامی می‌باشد.

https://mag.mpte.ir/article_232077_a166ae59a9f81142a624576b8cdf7813.pdf