Scientific Journal 
Science and Civilization in Islam

Scientific Journal Science and Civilization in Islam

A Critical Analysis of the Sources and References Used by Khalifa ibn Khayyat in His Book of History

Document Type : Original Article

Authors
1 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Master’s Student in Islamic History, Faculty of Literature, University of Isfahan, Isfahan, Iran
10.22034/icrs.2025.529462.1349
Abstract
Khalīfa ibn Khayyāṭ’s Tārīkh, recognized as one of the earliest examples of general historiography in the Islamic tradition, holds a dual significance: it serves both as a historical record of the political and social developments of early Islam and as a methodological model demonstrating the integration of the hadith tradition with written historiography. This study, employing an analytical approach, offers a detailed examination of the sources and authorities upon which Khalīfa ibn Khayyāṭ relied in composing his work. The findings reveal that, by drawing on a wide range of hadith transmitters, contemporary historians, and earlier written works—such as sīra, maghāzī, and ansāb—and by adhering to chain-of-transmission reporting alongside an annalistic chronological structure, he succeeded in producing accounts that are well-documented, coherent, and reliable. Statistical analysis of the narrative structure and the geographical distribution of transmitters underscores his marked dependence on the scholarly centers of Basra and Kufa. By emphasizing Khalīfa ibn Khayyāṭ’s position in the continuum of Islamic historiographical development, the article shows that his work is not only an ancient source but also a methodological model for later generations of historians. Although Khalīfa utilized a variety of sources, including oral narratives, statistical evidence indicates that his reliance on monographs and written works—particularly sīra and maghāzī from the late first and second centuries AH—exceeded his use of oral history.
Keywords
Subjects

قرآن کریم.
آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن (۱۳۸۹ ق). الذریعة إلى تصانیف الشیعة، قم: مؤسسه إسماعیلیان.
آقایی، علی (۱۳۹۴ ش). تاریخ حدیث و محدثان بزرگ، تهران: سمت.
آئینه وند، صادق (۱۳۸۹ ش). علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد (بی‌تا). الجرح و التعدیل،بیروت: دارالفکر.
ابن حبان، محمد بن حبان (بی‌تا). الثقات، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (بی‌تا). تهذیب التهذیب، بیروت: دارالفکر.
ابن خلکان، شمس‌الدین (بی‌تا). وفیات الأعیان، بیروت: دارصادر.
ابن سعد، محمد بن سعد (بی‌تا). الطبقات الکبری، بیروت: دارصادر.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق (۱۳۹۸ ق). الفهرست، تصحیح رضا تجدد، قاهره: دارالمعارف.
ابو داود، سلیمان بن اشعث (۱۹۹۶ م). سنن ابوداود، بیروت: دارالفکر.
احمد بن حنبل، ابوعبدالله (۱۴۰۸ ق)، العلل ومعرفة الرجال، تحقیق وصی‌الله بن محمد عباس، ریاض: دارالعاصمة.
بغدادی، خطیب (بی‌تا). تاریخ بغداد، بیروت: دارالکتب العلمیة.
پنجه، معصومعلی (پاییز 1381). ««شخصیت» و «تاریخ» خلیفه بن خیاط»، فصلنامه تاریخ اسلام، ش ۱۱، صص ۷۱–۸۸.
پنجه، معصومعلی (۱۳۹۰). «خلیفة بن خیّاط»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج ۱۶، صص ۸۷–۹۰.
جعفریان، رسول (۱۳۹۰ ش). نقد تاریخ‌نگاری در اسلام، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
حموی، یاقوت (۱۴۱۳ ق). معجم الأدباء، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی.
خلیفه بن خیاط، ابوعمرو (۱۴۱۳ ق). تاریخ، تحقیق: أکرم ضیاء العمری، بیروت: دارالمعرفة.
خویی، سید ابوالقاسم (۱۳۶۹ ش).معجم رجال الحدیث، تهران: مرکز نشر کتاب.
دارقطنی، علی بن عمر (۱۴۱۶ ق). الضعفاء والمتروکین، تحقیق: عبدالله بن دخیل‌الله القحطانی، مکه: دارالرایة.
ذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد (1413ق). الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب الستة. تحقیق: محمد عوامة. بیروت: دار ابن حزم.
ذهبی، شمس‌الدین محمد بن أحمد (۱۴۱۰ ق/۱۹۹۰ م). تاریخ اسلام المشاهیر و الاعلام، بیروت: مؤسسه الرساله، ج ۹.
ذهبی، شمس‌الدین محمد بن أحمد (۱۴۱۰ ق/۱۹۹۰ م). سیر اعلام النبلاء،بیروت: مؤسسه الرساله.
زرکلی، خیرالدین (بی‌تا). الأعلام، بیروت: دارالعلم للملایین.
سزگین، فؤاد (بی‌تا). تاریخ التراث العربی، بیروت: مؤسسه المعارف الإسلامیة.
صفدی، صلاح‌الدین (۱۴۲۰ ق). الوافی بالوفیات، بیروت: دارالکتب العلمیة.
طبری، محمد بن جریر (بی‌تا). تاریخ الرسل و الملوک،بیروت: دارالتراث.
ظریفیان شفیعی، غلامرضا و صیامیان گرجی، زهیر (بهار 1391). «تاریخ‌نگاری اسلامی در روایت اهل حدیث: نمونه‌ی موردی «تاریخ خلیفه بن خیاط»»، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، ش ۱۲، صص ۱۰۱–۱۲۰.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). الفهرست و الرجال، قم: دارالکتب الإسلامیة.
فواز، مصطفى نجیب و کشلی، حکمت فواز (۱۴۱۳ ق). مقدمه بر تاریخ خلیفه بن خیاط، بیروت: دارالمعرفه.
قاضی وکیع، احمد بن علی (۱۴۰۵ ق). أخبار القُضَاه، تحقیق: إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی.
مشکور، محمدجواد (۱۳۷۴ ش). تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلام تا قرن چهارم هجری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
المزی، یوسف بن عبدالرحمن. (1413ق/1992م). إکمال تهذیب الکمال فی أسماء الرجال. تحقیق: بشار عواد معروف. بیروت: مؤسسة الرسالة.
مطهری، محمدحسین (پاییز 1392). «خلیفه بن خیاط و جایگاه وی در تاریخ‌نگاری اسلامی»، فصلنامه تاریخ در آینه پژوهش، س 10، ش 39، صص ۸۵–۱۱۰.
نجاشی، احمد بن علی (بی‌تا). فهرست أسماء مصنفی الشیعة (رجال النجاشی)، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
Volume 6, Issue 24
Summer 2025
Pages 59-86

  • Receive Date 10 June 2025
  • Revise Date 13 August 2025
  • Accept Date 18 August 2025