Scientific Journal 
Science and Civilization in Islam

Scientific Journal Science and Civilization in Islam

Aesthetics of Light and Color in Goharshad Mosque's Tilework with Ibn al- Haytham's Approach

Document Type : Extension

Authors
1 M.A. in Art Research, Art Teacher at Department of Education, Kerman, Iran.
2 Master Student in Iranian Studies, Shahid Bahonar University, Kerman, Iran.
10.22034/icrs.2025.534112.1359
Abstract
Ibn al-Haytham can be considered one of the most important scholars whose theory of aesthetic perception focuses on the visual qualities and structures necessary in artistic works. Therefore, it is essential to study his theories in the field of aesthetics. The Goharshad Mosque in Mashhad, a masterpiece of the Timurid era, is an unparalleled and eye-catching collection of the interplay and companionship of light and color exists outside the illumination of light. According to Ibn al-Haytham's views, 22 factors are perceived by the eye, with light and color being at the forefront, as these two are the results of the sense of beauty. This article aims to examine how these two factors are applied in the tilework art of the Goharshad Mosque. The theoretical method of this article is based on the Islamic philosophical theories of Ibn al-Haytham, who places great emphasis on the concept of light and color and believes that these two factors together can create beauty. The research method is applied in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of implementation, with information obtained through library studies. The results indicate that beyond the sense of vision and the perception of light and color, there exists something more: a perception that is formed by the intellect and imagination, and which, from Ibn al-Haytham`s perspective, is comprehended through the internal senses.
Keywords
Subjects

 قرآن کریم
ابراهیمی، الهه (زمستان 1397). «بررسی معماری دورة تیموری (با تأکید بر مساجد و مدارس)»، فصلنامه علمی تخصصی رهیافت فرهنگ دینی، ش 4، ص 159 ـ 136.
اکبری، امیر و آمنه‌سادات فتاحی‌معصوم (بهار 1395). «بازشناسی پدیداری اندیشه‌های عرفانی در معماری مسجد گوهرشاد مشهد»، فصلنامه عرفان اسلامی، س 15، ش 59، ص 438 ـ 417.
بلخاری‌قهی، حسن (1384). تجلی نور و رنگ در هنرهای ایرانی اسلامی، تهران، سوره مهر.
بلخاری‌قهی، حسن (1384). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی (دفتر دوم) کیمیای خیال، تهران، سوره مهر.
بلخاری‌قهی، حسن (1394). زیبایی‌شناسی در آرای ابن‌هیثم و کمال‌الدین فارسی، کرمان، دانشگاه شهید باهنر.
بلخاری‌قهی، حسن (1398). «تأملی در نورشناسی با تأکید بر المناظر، شاهکار ابن هیثم»، حکمت نامه مفاخر، س 4، ش 7، ص 16 ـ 7.
بلخاری‌قهی، حسن (1398). معنا و مفهوم زیبایی در المناظر و تنقیح المناظر، تهران، فرهنگستان هنر.
پوپ، آرتور اپهام (1378 ش). معماری ایران پیروزی شکل و رنگ، ترجمه کرامت‌الله افسر، تهران، انتشارات یساولی.
پورذبیح، فاطمه؛ همایون حاج‌حسینی و محمد اعظم‌زاده (تابستان 1400). «تحلیل و خوانش آثار هنری بر اساس نظریه ادراک زیبایی ابن هیثم مطالعه موردی: تابلوی شب پرستاره ونسان ونگوک»، نشریه هنرهای زیبا هنرهای تجسمی، س 26، ش 2، صص 126- 117.
پیروی‌خوش‌نژاد، کیمیا (1396). «بررسی تطبیقی جایگاه رنگ تزیینات کاشی‌کاری در معماری مساجد با رویکرد به هنر اسلامی در دوره‌های صفویه و قاجار نمونه پژوهش: مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد نصیرالملک»، هفتمین کنفرانس بین‌المللی توسعه پایدار و عمران شهری.
حق‌شناس، محیا و محمد محرابی (1396). «نقش و تأثیر رنگ بر ادراک فضاهای مذهبی در شهرهای تاریخی ایران»، سومین کنفرانس سالانه پژوهش‌های معماری، شهرسازی و مدیریت شهری.
دانش، ساجده (1394). «رنگ در قرآن کریم»، کنفرانس سالانه رویکردهای نوین پژوهشی در علوم انسانی.
رحیم پور، مهدی (1387). «ابن هیثم و زیبایی‌شناسی او»، آیینه خیال، ش 10، صص 139- 137.
رهنورد، زهرا (1384). حکمت هنر اسلامی، تهران، انتشارات سمت.
زمرشیدی، حسین. (1390). «مسجد بی‌نظیر جامع گوهرشاد و هنرهای قدسی معماری»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، س 2، ش 6، صص 32 ـ 17.
سیستانی، رودینا؛ مینو خانی و علی مرادخانی (پاییز و زمستان 1402). «زیباشناسی رنگ و نور در آثار ایران درودی با رویکرد ابن هیثم»، نشریه رهپویه حکمت هنر، س 2، ش 2، صص 126 - 117.
شایسته فر، مهناز و فرزانه خمسه (پاییز و زمستان 1392). «فیروزه نگین مساجد»، نشریه جلوه هنر، س 5، ش 2، صص 19- 10.
شهبازی‌شیران، حبیب (1386). آثار مهم و برجسته ساختمانی و ویژگی‌ها و دستاوردهای معماری و تزیینی تمدن اسلامی ایران در دوره تیموریان، اردبیل، دانشگاه محقق اردبیلی.
صادقی‌اسکندری، فرشته (1394). «پیشینه نور و رنگ در نگارگری معماری ایرانی و هنر اسلامی»، همایش ملی فرهنگ گردشگری و هویت شهری.
صحتی، بهزاد و مهیار اسدی (بهار و تابستان 1402). «تطبیق نظریة زیبایی‌شناسی نور از منظر ابن هیثم با اصول زیبایی‌شناسی عکاسی مدرن»، نشریه رهپویه حکمت هنر، س 2، ش 1، صص 148 ـ 133.
علیپور، آزاده (1394). «بررسی تأثیرات رنگ در معماری»، دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران معماری و شهرسازی.
عناقه، عبدالرحیم؛ حمید محمودیان و رقیه صابری‌زاده (پاییز 1391). «تجلی عرفان در معماری مسجد»، فصلنامه تخصصی عرفان اسلامی، ش 33، صص 188 ـ 160.
غزالی، ابوحامد محمد (1363 ش). نور و ظلمت «مشکاه الانوار»، ترجمه زین‌الدین کیانی‌نژاد، تهران، سهامی انتشار.
فریه، آر دبلیو (1374 ش). هنرهای ایران، ترجمه پرویز مرزبان، تهران، انتشارات فرزان.
فغفوری، رباب و حسن بلخاری‌قهی (پاییز 1394). «بررسی تطبیقی مضمون کتیبه‌های مسجد گوهرشاد و مبانی اعتقادی شیعه در دوره تیموری و صفوی»، فصلنامه علمی پژوهشی نگره، ش 35، صص 18 ـ 4.
مرادی‌نسب، حسین؛ محمدرضا بمانیان و ایرج اعتصام (بهار 1396). «بازشناسی تأثیر اندیشه‌های عرفانی در پدیداری رنگ آبی در کاشیکاری مساجد ایران»، فصلنامه پژوهش‌های معماری معماری اسلامی، ش 14، صص 46 ـ 32.
مصدقیان، وحیده (1384). نقش و رنگ در مسجد گوهرشاد، تهران، انتشارات کتاب آبان.
مقدم پور، ناصر (1395). زیبایی‌شناسی کاشی، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور.
موسوی‌لر، اشرف‌السادات؛ پروین بهارزاده و معصومه حبیبی افراتختی (تابستان 1396). «مطالعه تطبیقی تقابل‌های دوتایی سورة مبارکة «اللیل» با رنگ‌های کتیبه‌های قرآنی آن»، نشریه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، س 1، ش 2، صص 115 ـ 149.
نصر، سیدحسین (1372). سنت اسلامی در معماری ایرانی، ترجمه محمد آوینی، جاودانگی و هنر، تهران، انتشارات برگ.
نقره‌کار، عبدالحمید (1387). درآمدی بر هویت در معماری و شهرسازی اسلامی، تهران، انتشارات هدف.
نویا، پل (1373 ش). تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ترجمه اسماعیل سعادت، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
واعظی، محمود و حسین جدی (پاییز و زمستان 1399). «بازخوانی مفهوم نور در قرآن کریم»، نشریه آموزه‌های قرآنی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، س 17، ش 32، صص 218 ـ 187.
ویلبر، دونالد و لیزا گلمبک (1374 ش). معماری تیموری در ایران و توران، ترجمه کرامت‌الله افسر، محمدیوسف کیانی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور.
Volume 7, Issue 26
Autumn 2025
Pages 133-156

  • Receive Date 13 July 2025
  • Revise Date 21 September 2025
  • Accept Date 30 September 2025