Scientific Journal 
Science and Civilization in Islam

Scientific Journal Science and Civilization in Islam

Explaining the Components of Ali-Akbar Fayyaz's Historiography (1898–1971 CE)

Document Type : Original Article

Author
Assistant Professor, Institute for Culture, Art and Communication, Tehran, Iran.
10.22034/icrs.2026.577365.1433
Abstract
Scientific and intellectual developments, along with methodological advances in various disciplines during the contemporary centuries, posed serious challenges to the field of history and called its scientific credibility into question. Confronted with this crisis, historians gradually redefined the principles and foundations of their discipline, which in turn transformed both the theoretical domain of historiography and the outlook and methodology of historians. The waves of new historical writing gradually swept across other lands, and contemporary Iranian historians were also influenced by them. One such historian—whose academic field was literature, yet who managed in his works to approach the boundaries of academic and scientific historiography—is Ali-Akbar Fayyāḍ. The present study seeks to examine, critique, and elucidate the principles of this historian’s historical research. Accordingly, the main research question can be formulated as follows: What are the methods of historical research employed by Ali-Akbar Fayyāḍ, and can they be considered methodical and grounded in scientific frameworks? In the author’s view, the most significant components of this historian’s historiography include clarity of expression, avoidance of prejudice and bias, observance of fairness, a distinctive literary style in historical writing, coherent and precise representation of historical developments in a concise and reportorial manner, use of multiple sources, and methodical attention to theological beliefs and other auxiliary sciences of history. In sum, although this historian has attempted to distance himself from traditional historiography, the worldview governing his mind and language still relies on the foundations of tradition. Nevertheless, evidence indicates that in the realm of methodology, he has approached the frontiers of academic historiography. On this basis, Ali-Akbar Fayyāḍ might be characterized as a “neo-traditionalist” historian. The research method of the present study is descriptive-analytical, with a text-oriented approach.
Keywords
Subjects

قرآن کریم
آیینه‌وند، صادق (۱۳۶۸). مکتب تاریخ‌نگاری طبری، مجله کیهان اندیشه، س 5، ش ۲۵، ص 20-1.
آیینه‌وند، صادق (۱۳۷۷). علم تاریخ در گستره‌ی تمدن اسلامی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
آقاجری، سید هاشم (۱۳۹۶). جزوه‌ی درس تاریخ‌نگاری، تهران، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن (۱۳۹۱). مقدمه، ترجمه‌ محمد پروین‌گنابادی، تهران، نشر علمی فرهنگی.
اتحاد، هوشنگ (۱۳۸۷). پژوهش‌گران معاصر ایران، تهران، نشر فرهنگ معاصر، ج ۱۲.
احمدی، بابک (۱۳۸۷). رساله‌ای تاریخ، تهران، نشر مرکز.
اداک، صابر (۱۳۸۴). نقدی بر کتاب تاریخ اسلام اثر دکتر فیاض، مجله تاریخ و تمدن اسلامی، س 1، ش 1، صص 134-118.
اسپالدینگ، راجر و دیگران (۱۳۹۲). مقدمه‌ای بر تاریخ‌نگاری، ترجمه‌ محمدتقی ایمان‌پور، تهران، انتشارات پژوهشکده‌ی تاریخ اسلام.
ایگرس، گئورگ (۱۳۹۶). تاریخ‌نگاری در قرن بیستم؛ از عینیت علمی تا چالش پسامدرن، ترجمه‌ محمدابراهیم باسط)، تهران، سمت.
بلک، جرمی و دیگران (۱۳۸۹). مطالعه‌ تاریخ، ترجمه‌ محمدتقی ایمان‌پور، مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسی.
پلام، جان هرولد (۱۳۸۶). مرگ گذشته، ترجمه‌ عباس امانت، تهران، نشر اختران.
پناهی، یعقوب (1400)، بررسی و نقد روششناسی تاریخ‌نگاری ادیبان تاریخپژوه معاصر (شهیدی، زریاب خویی، زرین‌کوب، فیاض، آیینه‌وند) رساله دکتری تاریخ اسلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، اصفهان، دانشگاه اصفهان.
پناهی، یعقوب و دیگران (1400). تبیین مؤلفه‌های تاریخ‌نگاری دینی سیدجعفر شهیدی، مجله تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، دوره 31، س 1400، ش 27، صص 84-53. DOI: 10.22034/jksl.2021.292526.1026
پناهی، یعقوب و دیگران (1399)«تبیین مولفه‌های تاریخ‌نگاری عباس زریاب‌خویی»، س 25، ش 110، صص 71-97، . DOI:10.22051/hph.2019.22799.1279
ترکمنی آذر، پروین (۱۳۹۲). تاریخ‌نگاری در ایران؛ از آغاز دوره‌ اسلامی تا حمله‌ مغول، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
جعفریان، رسول و دیگران، (1380). رویکرد الصحیح به سیره رسول خدا (ص)، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
حضرتی، حسن (۱۳۸۱). تأملاتی در علم تاریخ و تاریخ‌نگاری اسلامی، گفت‌وگو با آقاجری و دیگران، تهران، نقش جهان.
خضر، عبدالعلیم عبدالرحمن (۱۳۸۹). مسلمانان و نگارش تاریخ، ترجمه‌ صادق عبادی، تهران، سمت.
دوس، فرانسوا (۱۳۹۶). تاریخ تکه‌تکه، ترجمه‌ عبدالله ناصری طاهری و سمیه‌سادات طباطبایی، تهران، سمت.
رابینسون، چیس. اف (۱۳۹۲). تاریخ‌نگاری اسلامی، ترجمه‌ محسن الویری، تهران، سمت.
رضوی، سیدابوالفضل (۱۳۹۱). فلسفه‌ی انتقادی تاریخ، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهی اسلامی.
رضوی، سیدابوالفضل (۱۳۹۴). درآمدی بر تاریخ‌نگاری ایرانی‌اسلامی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۵۳). نه شرقی، نه غربی؛ انسانی، مجموعه مقالات، تحقیقات، نقدها و نمایش‌واره‌ها، تهران، امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۸۹). تاریخ در ترازو، تهران، امیرکبیر.
ساماران، شارل و دیگران (۱۳۸۹). روش‌های پژوهش در تاریخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس، ج 1 و 2.
سزگین، فؤاد (۱۹۸۳). تاریخ التراث العربی، نقله الی العربیة د. محمود فهمی حجازی، المملکة العربیة السعودیة، المجلد الاول.
شهیدی، سیدجعفر (1388). تاریخ تحلیلی اسلام، تهران، علمی و فرهنگی و نشر دانشگاهی.
فروند، ژولین (۱۳۶۲). آرا و نظریه‌ها در علوم انسانی، ترجمه‌ علی‌محمد کاردان، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
فصیحی، سیمین (۱۳۸۸). از تاریخ مردان نخبه تا تاریخ زنان فراموش‌شده، فصلنامه تاریخ‌نگاری و تاریخ‌نگری دانشگاه الزهرا، س 19، ش 2، صص 67-43.DOI: 10.22051/hph.2014.813
فصیحی، سیمین (۱۳۹۰). نسبت‌های تاریخ و ایدئولوژی، مجله‌ ماه تاریخ و جغرافیا، س 1390، ش ۱۶۴.
فولادوند، عزت‌الله (۱۳۸۱). خدا و انسان در تاریخ، مجله بخارا،  س 1381، ش 26-25، صص 13-7.
فیاض، علی‌اکبر (۱۳۸۴). تاریخ اسلام، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
قائدان، اصغر (۱۳۷۶). نقش نظام قبیله‌ای در تحولات سیاسی دوران پس از پیامبر، مجله کیهان فرهنگی، س 1376، ش ۱۳۳.
قنوات، عبدالرحیم (۱۳۹۰). گزارشی فاخر از تاریخ اسلام، فصلنامه‌ تاریخ و تمدن اسلامی، س ۷، ش 14، صص 170-141.
قنوات، عبدالرحیم (۱۳۹۸). «جایگاه قرآن در مطالعات تاریخ صدر اسلام«، فصلنامه‌ تاریخ و فرهنگ، س 51، ش ۱۰۲، صص 25-9. DOI: 10.22067/jhc.v51i1.75687
قیم، بهادر (۱۳۹۱). نقش و عملکرد قبیلهی عبدالقیس در روند تحولات سیاسی جهان اسلام، پژوهش‌نامه‌ تاریخ اسلام، ش ۶، صص 129-151. DOI: 20.1001.1.22519726.1391.1.6.6.8
کار، ای. اچ (۱۳۷۸). تاریخ چیست، ترجمه‌ حسن کامشاد، تهران، خوارزمی.
کحاله، عمر رضا (۱۹۷۲). التاریخ و الجغرافیه فی العصور الاسلامیة، دمشق، المطبعة التعاونیة.
گفتارهایی در باب تاریخ‌نگاری و روش‌شناسی تاریخی (۱۳۹۳) تهران، پژوهشکده‌ تاریخ اسلام.
گیب، همیلتون و دیگران (۱۳۹۴). تاریخ‌نگاری در اسلام، ترجمه‌ یعقوب آژند، تهران، گستره.
لسانکی فشارکی و دیگران (۱۳۹۲). درآمدی بر مطالعات قرآنی در سیرۀ نبوی، قم، نصایح.
محمدی، رمضان (۱۳۹۴). قبیلهی کنده و نقش آن در مهم‌ترین رویدادهای عصر جاهلی و اسلام، فصلنامه تاریخ اسلام، ش ۶۳، صص 153-109.
مردای‌نسب، حسین (۱۴۰۲). نقش تمدنی مدائنی در تاریخ‌نگاری اسلامی (مطالعه‌ی موردی سیره‌نگاری)، فصلنامه علم و تمدن در اسلام، ش 16، صص 145-116.DOI: 10.22034/icrs.2023.171864
معصومی جشنی، عبدالله (۱۳۸۹). قبیلهی همدان و نقش آن در تاریخ اسلام و تشیع، قم، دلیل ما.
مفتخری، حسین (۱۳۹۰). مبانی علم تاریخ، تهران، سمت.
ملایی توانی، علیرضا (۱۳۹۵). درآمدی بر روش پژوهش در تاریخ، تهران، نی.
ملایی توانی، علیرضا (۱۴۰0). مفاهیم دوگانه در قلمرو دانش تاریخ‌نگاری ایران: نقد راهِ رفته و طرح راهِ جدید، فصلنامه تاریخنگری و تاریخ‌نگاری، دانشگاه الزهراء (س)، س ۳۲، ش ۲۸، صص 255-229. DOI:10.22051/hph.2021.33257.1467
منتظرالقائم، اصغر و سعیدیان، مریم (۱۳۹۹). نقش قبیله نخع در تاریخ اسلام، تهران، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
میرجعفری، حسین و نورائی، مرتضی (۱۳۸۸). روش پژوهش در تاریخ، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
میردال، گونار (۱۳۸۲). عینیت در پژوهش‌های اجتماعی، ترجمه‌ مجید روشنگر، تهران، مروراید.
هیوز وارینگتن، مارنی (۱۳۸۶). پنجاه متفکر کلیدی در زمینه تاریخ، ترجمه‌ محمدرضا بدیعی، تهران، امیرکبیر.
یاسمی، رشید (۱۳۹۲). آیین نگارش تاریخ، تهران، اساطیر.
Volume 7, Issue 28
Spring 2026
Pages 89-120

  • Receive Date 23 February 2026
  • Revise Date 08 June 2026
  • Accept Date 20 June 2026