نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نقش عامل جغرافیایی در استمرار تمدنی و جنگ‌های صلیبی بر انقطاع علمی و تمدنی طرابلس

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ اسلام، دانشکده مطالعات اسلامی، دانشگاه بین المللی اهل بیت، تهران، ایران.
2 دکترای زبان و ادبیات عربی، دانشکده زبان و ادبیات، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
چکیده
در آستانه جنگ‌های صلیبی طرابلس مرکز حکومت شیعی و دانش‌دوست بنی عمار بود. این شهر در سال 503 به دست صلیبیان افتاد و تا ۱۸۵ سال در اختیار اروپاییان ماند تا اینکه سیف‌الدین قلاوون در سال 688 آن را مجدد تسخیر کرده شهر قدیمی را ویران کرد و شهر جدید طرابلس را در نزدیکی آن ساحت. حضور صلیبیان در این منطقه سبب شد تا در روند علمی طرابلس انقطاعی صورت گیرد. هنگامی‌که این شهر مجدد فتح شد و سلاطین مملوک در آن شروع به ساختن مدارس اهل سنت کردند نواحی شمالی طرابلس پیرو ‌مذاهب مختلفی از تشیع بودند. انقطاع طولانی‌مدت طرابلس از روند تاریخی اسلامی خود سبب شد تا جریان علمی شیعی آن منقطع شود اما آنچه سبب شد تا طرابلس بعد از جنگ‌های متمادی در دوره جنگ‌های صلیبی و بعد از ویرانی کامل به حیات تمدنی خود ادامه حیات دهد موقعیت جغرافیایی آن بود. این پژوهش به دنبال بررسی تأثیر جنگ‌های صلیبی بر روند علمی و تمدنی طرابلس از دوره بنی عمار تا فتح مجدد به دست ممالیک است. روش پژوهش در این مقاله توصیفی تحلیلی است. فرایند تاریخی توصیف شده و بر اساس ارتباط وقایع با جغرافیا امتداد و انقطاع تاریخی تحلیل شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The role of the geographical factor in the continuity of civilization and the Crusades on the scientific and civilizational isolation of Tripoli

نویسندگان English

mahdi mohamadi 1
hossein ashoori 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic History, Faculty of Islamic Studies, Ahlul Bayt International University, Tehran, Iran.
2 Graduated with a specialized doctorate in Arabic language and literature from Khwarazmi University in Tehran
چکیده English

In the province of the Crusades, Tripoli was the center of the Shiite and scholarly government of Bani Ammar. This city fell into the hands of the Crusaders in 503 and remained in the hands of the Europeans for 185 years until Saif al-Din Qalawon recaptured it in 688 and destroyed the old city. The new city of Tripoli was built near it. The presence of the crusaders in this area caused an interruption in the scientific process of Tripoli. When this city was conquered again and the Mamluk sultans started building Sunni schools in it, the northern areas of Tripoli followed different religions. They were Shiites. The long-term separation of Tripoli from its Islamic historical process caused its Shiite scientific flow to be interrupted, but what caused Tripoli to continue its civilizational life after many wars during the Crusades and after complete destruction its geographical location. This research seeks to investigate the impact of the crusades on the scientific and civilizational process of Tripoli from the Bani Ammar period to the re-conquest by the Mamluks. The research method in this article is historical in order to understand the scientific and civilizational process and its developments. Examined. Therefore, using library tools, first-hand historical sources have been used to describe the historical process.

کلیدواژه‌ها English

Tripoli
Crusades
Mamluk
Bani Ammar
Dar al-Elm
ابن اثیر جرزی، علی بن محمد بن محمد (1371). کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، مترجم ابو القاسم حالت و عباس خلیلى، تهران، مؤسسه مطبوعاتى علمى.
ابن اثیر جرزی، علی بن محمد بن محمد (1965). الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر.
ابن أیبک الدواداری، أبو بکر بن عبد الله (1971). کنز الدرر وجامع الغرر، محققان بیرند راتکه و دیگران، بی جا، ناشر عیسى البابی الحلبی.
 ابن‌بطوطه (1376). سفرنامه ابن‌بطوطه، مترجم محمد علی موحد، تهران، آگاه.
ابن تغری بردی، یوسف (بی تا). النجوم الزاهرة فی ملوک مصر والقاهرة، مصر، وزارة الثقافة والإرشاد القومی، دار الکتب.
ابن جبیر، محمد بن احمد (1370). سفرنامه ابن جبیر، مترجم پرویز اتابکی، مشهد، آستان قدس رضوی.
ابن حجر العسقلانی، أحمد بن علی (1993). الدرر الکامنة فی أعیان المائة الثامنة، محمد سید جاد الحق، بیروت، دار الجیل.
ابن شاکر الکتبی، محمد بن شاکر (1974). فوات الوفیات، محقق: إحسان عباس، بیروت دار صادر.
ابن عبد الظاهر، عبد الله بن عبد الظاهر (1961). تشریف الأیام والعصور فی سیرة الملک فی المنصور و تتناول الحقبة ما بین سنتی 678 هـ ـ 689 هـ، مصحح: مراد کامل، قاهره، بی نا.
ابن عدیم، عمر بن احمد (1425). زبدة الحلب من تاریخ حلب، سهیل زکار، دمشق دار الکتب العربی.
ابن فضل‌الله العمری، أحمد بن یحیى (1423). مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار، أبو ظبی، المجمع الثقافی.
ابن قلانسی، حمزه بن اسد (1985). تاریخ دمشق لابن القلانسی/ تحقیق سهیل زکار، دمشق، دار حسان للطباعة والنشر.
ابو الفداء، اسماعیل بن على‏(2007). تقویم البلدان‏، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة.
أبو الفداء، عماد الدین إسماعیل (بی تا). المختصر فی أخبار البشر، قاهره، المطبعة الحسینیة المصریة.
ابو الیمن علیمى، عبد الرحمن بن محمد (1420). الأنس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل‏، مصحح: عدنان یونس عبدالمجید ابو تبانّة و محمود عوده کعابنه، عمان- الخلیل‏، مکتبه دنیس- مکتبه دنیس‏.
اشتری تفرشی, علیرضا, گودینی, مهری (1402). «تحلیل پدیده گسترش مدارس در دمشق و حلب با تأکید بر دوره زنگیان؛ بر مبنای نظریه‌ سرمایه بوردیو»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام, ش 15، صص 33-55.
امین، محسن (1403). أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات.
باسورث، ادموند. (1381). سلسله‏هاى اسلامى جدید راهنماى گاهشمارى و تبارشناسى، ترجمه فریدون بدره­اى، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران‏.
بالار، میشل (1392). پژوهش‌های نوین جنگ‌های صلیبی (جلد ۳) جنگ‌های صلیبی و شرق لاتینی، مترجم عبدالله ناصری طاهری, قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بروسوی، محمد بن على‏(1427). أوضح المسالک إلى معرفة البلدان و الممالک‏، مصحح مهدى‏ عبدالرواضیة، بیروت، دارالغرب الاسلامی.
تدمری، عمر عبدالسلام (1973). الحیاه الثقافیه فی طرابلس الشام خلال العصور الوسطی، بیروت، دارالفلسطین للتالیف والترجمه.
تدمری، عمر عبدالسلام (1974). تاریخ وآثار مساجد ومدارس طرابلس فی عصر الممالیک من الفتح المنصوری حتى الآن، طرابلس، دار البلاد.
حماده، محمد (بی تا). تاریخ الشیعة (فی لبنان و سوریا و الجزیرة فی القرون الوسطی)، مترجم جعفر المهاجر، بعلبک، داربهاءالدین العاملی.
حموی بغدادی، یاقوت (1380). معجم البلدان، ترجمه علینقی منزوی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور.
حموی بغدادی، یاقوت (1995). معجم البلدان، بیروت، دار الصادر.
خاکرند شکرالله، محمدی قناتغستانی مهدی (1395). «بررسی آماری رابطه بین تعدد واحدهای قدرت شامات و ثبات سیاسی در منطقه از سال ۴۷۱ تا ۵۶۹ ق». پژوهشنامه تاریخ اسلام، ش 21.
ذهبى، محمد بن احمد (1406). الأمصار ذوات الآثار، بیروت، دار البشائر.
 رهدار، احمد و بابایی، حبیب الله و خراسانی، رضا و کرمی قهی، محمدتقی (1388). جستارهای نظری در باب تمدن، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ریلی اسمیت, جاناتان (1392). پژوهش‌های نوین جنگ‌های صلیبی؛ مسیحیت و اسلام، ج 7، مترجم عبدالله ناصری طاهری, نسرین علیزاده, شبرخ رضایی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
زمانی محجوب، حبیب و بادکوبه هزاوه، احمد (پاییز 1391). «بررسی وضعیت شیعیان در حلب عهد بنی مرداس»، مطالعات تاریخ اسلام، س 4، ش 14 صص 93 تا 110.
شجاعی، هادی (بهار و تابستان 1395). «ظرفیت‌های فرهنگ سیاسی تشیع در آفرینش تمدن نوین اسلامی»، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، ش 40 صص 71 تا 100.
شنقیطی، محمد بن مختار، (2016). الحروب الصلیبیة على العلاقات السنیة الشیعیة، بیروت، شبکه العربیه للابحاث و النشر.
طرابلسی، علی ابراهیم (2007). التشیع فی طرابلس و بلاد الشام، بیروت: دار الساقی.
طرابلسی، علی ابراهیم، (1390). تشیع در طرابلس و شام با تکیه‌بر دولت بنی عمار مترجم: زهره ناعمی، تهران، نشر کتاب توت.
عبد العزیز سالم، السید (1963). طرابلس الشام تاریخ‌ها وأثارها فی العصر الإسلامی، اسکندریه، جامعه الاسکندریه.
علی محمود، علی السید (1996). العلاقات الاقتصادیه بین المسلمین و الصلیبیین، قاهره، عین الدراسات و البحوث.
فروزانی، ابوالقاسم و مودت لیدا، (بهار ۱۳۹۳). «تحلیلی بر مناسبات سیاسی حکومت بنی عمار با سلجوقیان، فاطمیان و صلیبیون»، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، س 6، ش ۲۰، صص 79 تا 98.
فروزانی، ابوالقاسم و مودت لیدا، (تابستان 1393). «بررسی نقش دارالعلم طرابلس در پویایی مذهب تشیع در عهد بنی عمار»، شیعه شناسی، ش 46، صص 7 تا 24.
قزوینى، زکریا بن محمد، (1998). آثار البلاد و اخبار العباد، قزوینى‏، بیروت، دار صادر.
قلعة المرقب ودورها العسکری فی عصر الحروب الصلیبیة م.د.مصعب حمادی نجم.
کاهن، کلود. (1392). شرق و غرب در روزگار جنگ‌های صلیبی، ترجمه عبدالله ناصری طاهری، قم، حوزه و دانشگاه.
گانسهوف، فرانسوا. ل (1372). تاریخ روابط بین الملل در قرون وسطی، مترجم قاسم صنعوی، مشهد، آستان قدس رضوی.
مایر، هارد. ابر. (1371). جنگ‌های صلیبی،/ ترجمه عبدالحسین شاهکار، شیراز، دانشگاه شیراز.
محمدی، مهدی (1400). شیعیان امامی در جنگ‌های صلیبی با تأکید بر شمال شام، تهران، انتشارات دانشگاه بین المللی اهل‌بیت.
محمدی، مهدی (1401). «مقایسه تطبیقی رفتاری شهرهای جلب و دمشق در برابر اتابکان زنگی از سال 488-549 ق»، فصلنامه مطالعات تطبیقی تاریخ و فرهنگ اسلامی، س 1، ش 2.
مفرج، طونی (بی تا). موسوعة قرى ومدن لبنان‌، بیروت، دار نوبلیس.
مقریزی، احمد بن علی، (1416). اتعاظ الحنفا بأخبار الائمة الفاطمیین الخلفا محقق: احمد، محمد حلمی، قاهره، جمهوریة مصر العربیة، وزارة الاوقاف، المجلس الاعلی للشئون الاسلامیة، لجنة احیاء التراث الاسلامی.
مقریزی، أحمد بن علی (1997). السلوک لمعرفة دول الملوک، محقق: محمد عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة.
منجم، إسحاق بن حسین‏، (1408). آکام المرجان فی ذکر المدائن المشهورة فی کلّ مکان‏، مصحح: فهمى‏ سعد، بیروت، عالم الکتب.
مودت، لیدا، (سال دفاع 1393). بررسی مناسبات سیاسی و فرهنگی سلجوقیان با حکومت‌های شیعی در شام، استاد راهنما: سید ابوالقاسم فروزانی، دانشگاه شیراز.
المهاجر، جعفر (1413). التاسیس لتاریخ الشیعة فی لبنان و سوریة بیروت، دارالملاک.
ناصرخسرو، (1393). سفرنامه ناصرخسرو، مصحح محمود غنی زاده، تهران، اساطیر.
نعیمی، عبدالقادر بن محمد، (1410 ق). الدارس فی تاریخ المدارس، بیروت، دارالکتب العلمیه.
النویری، شهاب الدین (1423). نهایة الأرب فی فنون الأدب، قاهره، دار الکتب والوثائق القومیة.
نویری، أحمد بن عبد الوهاب (1423). نهایة الأرب فی فنون الأدب، قاهرة، دار الکتب والوثائق القومیة.
ولید الجلاد، محمد (1984).القلاع ایام الحروب الصلیبیه، دمشق، دارالفکر.
یعقوبى، احمد بن اسحاق ‏(1356). البلدان، مترجم محمد ابراهیم آیتى‏، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب‏.
Bairoch, Paul(1988). Cities and Economic Development: From the Dawn of History to the Present.University of Chicago Press.
France.John, (2001). Western warfare in the age of the Crusades, 1000–1300, London, UCL Press.
Heidemann, S. (2001). Arab nomads and Seljuq military.Difference and Integration, 3(3), 201-219.
Mohamadi, M., Khakrand, S., & Tajik, A. (2023). Grounds of the Religious Convergence in Aleppo in the Early Crusades: The Role of Imami Judges.Islamic Inquiries, 2(1), 59-74.
Shanahan, Rodger(2005). The Shi'a of Lebanon: Clans, Parties and Clerics, I.B.Tauris & Company.
دوره 5، شماره 18
زمستان 1402
صفحه 90-113

  • تاریخ دریافت 19 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 11 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 12 بهمن 1402