نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

تحلیلی بر فرصت‌ها و تهدیدهای تکنولوژی‌های ارتباطی نوین در تمدن نوین اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم سیاسی، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران.
2 دانش‌آموخته دکتری جامعه‌شناسی، بخش جامعه شناسی و برنامه ریزی اجتماعی، دانشکده اقتصاد، مدیرین و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
تمدن اسلامی با خوانشی غایت‌مدار و متعالی، تفسیر حداکثری از دین دارد. تمدن اسلامی نظامی از ارزش‌هاست که نمی­تواند هرگونه چارچوب از پیش­تعیین‌شده دنیای بیرونی را بپذیرد. بنابراین منطقی به نظر می‌رسد که تمدن اسلامی با چالش­های بسیار بیشتری با مسائل دنیوی از جمله تکنولوژی‌های ارتباطی روبه­رو شود. با عنایت به اینکه تکنولوژی­های ارتباطی همانند شمشیر دولبه هم فرصت‌آور و هم تهدیدکننده هستند، تمدن­سازان اسلامی و مسلمان معاصر از طرفی درصدد واکاوی فرصت­هایی هستند که اینگونه تکنولوژی­ها برای تمدن اسلامی فراهم نموده­اند و از دیگر سوی قدم در تبیین و کاهش تهدیدها و چالش­های فراروی میان این دو حوزه گذاشته­اند. بر همین اساس سوال اصلی پژوهش که محققان به دنبال پاسخ به آن هستند، این است که تکنولوژی‌های ارتباطی نوین برای تمدن نوین اسلامی چه فرصت‌ها و تهدیداتی دارند و چالش‌های اساسی آن کدامند؟ در این پژوهش از روش کیفی اسنادی استفاده شده و داده‌های مورد استفاده شامل بهره‌گیری از آیات قرآن کریم، روایات و احادیث و همچنین تفسیرهای مرتبط با این آیات و روایات است. تحلیل داده‌ها بر اساس تحلیل محتوای این مفاهیم انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که با اشاره به آیات و روایات و رخدادهای صدر اسلام رویکرد تمدن اسلامی را می‌توان اینگونه ارزیابی کرد که تکنولوژی ­های ارتباطی را تا جایی بپذیرد که ماهیت آموزه ­های تمدن اسلامی را مخدوش نکند، البته درصدد آن نیز نیست که این تکنولوژی­ها را در عرصه جامعه براندازد. همچنین، منشا تفاوت میان نظریات تمدن‌سازان مسلمان در کاربست تکنولوژی‌های ارتباطی، تفاوت در روش موضوع­شناسی است، نه تفاوت در ماهیت و اصول­دین. باعنایت به اینکه دین اسلام، دینی پویا است، متفکران و فقهای مسلمان معاصر، باید در جهت کاربست تکنولوژی­های ارتباطی در راستای اهداف متعالی تمدن اسلامی گام بردارند، یعنی همکاری میان حوزه و دانشگاه ضرورت یابد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An analysis of opportunities and threats of new communication technologies in modern Islamic civilization

نویسندگان English

Salar Moradi 1
Behzad Hakiminya 2
1 Assistant Professor, Department of Political Science, Payam Noor University, Tehran, Iran.
2 PhD candidate in sociology, Department of Sociology and Social Planning, Faculty of Economics, Management and Social Sciences, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

Islamic civilization has a maximum interpretation of religion with a transcendent goal. Islamic civilization is a system of values that cannot accept any predetermined framework of the outside world. Therefore, it seems logical that Islamic civilization will face many more challenges with worldly issues, including communication technologies. Given that communication technologies are both opportunities and threats, like a double-edged sword, contemporary Islamic and Muslim civilization builders are on the one hand trying to analyze the opportunities that such technologies have provided for Islamic civilization, and on the other hand, in explaining and reducing the threats and challenges between these two areas. Accordingly, the main question of the research that the researchers seek to answer is, what opportunities and threats do new communication technologies have for the modern Islamic civilization, and what are its basic challenges? In this research, the qualitative documentary method is used and the data used includes using the verses of the Holy Quran, hadiths and hadiths as well as interpretations related to these verses and hadiths. Data analysis is based on content analysis of these concepts. The findings show that by referring to the verses, traditions and events of the beginning of Islam, the approach of Islamic civilization can be evaluated in such a way that it accepts communication technologies to the extent that it does not distort the nature of the teachings of Islamic civilization, of course, it is not intended that this technology ‌s in the field of society. Also, the origin of the difference between the ideas of Muslim civilization builders in the application of communication technologies is the difference in the thematic method, not the difference in the nature and principles of religion. Due to the fact that Islam is a dynamic religion, contemporary Muslim thinkers and jurists should take steps towards the application of communication technologies in line with the lofty goals of Islamic civilization, that is, cooperation between the field and the university is necessary.

کلیدواژه‌ها English

Islamic civilization
civilization
modern civilization
communication and information technologies
religion
media
آیت­اللهی، حمید­رضا (1386)، «نقش رسانه در تهدید‌ها و فرصت‌های جهانی شدن برای دین»، در: دین و رسانه، به کوشش محمد رضا جوادی یگانه و حمید عبداللهیان، صص59- 41.
آشنا، حسام الدین (1386)، اجتماع محوری در محیط سایبر دینی؛ مطالعه مقایسه‌ای سایتهای تمدن شیعی آنلاین و تبیان، در: دین و رسانه، به کوشش محمد رضا جوادی یگانه و حمید عبداللهیان، صص41-17.
باهنر، ناصر (1386)، سیاست گذاری رسانه‌های دینی در ایران؛ سیستم متعامل پویا و همگرای ارتباطات دینی، در: دین و رسانه، به کوشش محمد رضا جوادی یگانه و حمید عبداللهیان، صص87-67.
بهرام‌پور، علی (1380)، «بنیاد گرایی تمدن اسلامی ظهور و تداوم آن در جهان تمدن اسلامی»، مجله آفتاب، ش 13، اسفند 1380، صص 69 -66.
تاج‌بخش، احمد (1380). تاریخ تمدن و فرهنگ ایران از اسلام تا صفویه، شیراز: نوید شیراز، ج اول.
ثواقب، جهانبخش (1400). «عوامل انحطاط تمدن اسلامی از منظر پژوهشگران معاصر». نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، 2(8): 33-68.
حسینی، حسن (1386)، «دین و رسانه؛ رسانه دینی یا دین رسانه ای؛ مطالعات نظری»، در: دین و رسانه، به کوشش محمد رضا جوادی یگانه و حمید عبداللهیان،صص151-133.
خامنه‌ای، سیدعلی. (1397). بیانه گام دوم انقلاب، تهران: انتشارات دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
خجسته، حسن (1386)، «موانع و محدودیت‌های کاربرد متعادل خوف و رجا به عنوان دو اصل مهم تربیت دینی در رسانه‌های مدرن با تاکید بر رادیو و تلویزیون»، در: دین و رسانه، به کوشش محمد رضا جوادی یگانه و حمید عبداللهیان،صص177-203.
راودراد، اعظم (1386)، «تعامل دین و رسانه، در: دین و رسانه»، به کوشش محمد رضا جوادی یگانه و حمید عبداللهیان، صص 227-203.
روحی، نبی‌الله. (1392). «چشم‌انداز گفتمان تمدن گرایی در اندیشه مقام معظم رهبری»، فصلنامه مطالعات راهبردی بسیج، 16 (61): 32-5.
ریتزر، جورج (1384)، نظریه‌های جامعه شناسی در دوران معاصر، ترجمه ی محسن ثلاثی، تهران: انتشارات علمی.
زمانی‌محجوب، حبیب؛ حسینی، سید جلال. (1398). «بایسته‌های فرهنگی تمدن‌سازی نوین اسلامی-ایرانی با تأکید بر اندیشه امام خمینی(ره)»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، 1(1): 32-51.
ساروخانی، باقر (1382)، جامعه شناسی ارتباطات، تهران: انتشارات اطلاعات.
ستوده‌نیا، محمدرضا. (1385)، «فناوری اطلاعات و ظهور جلوه‌ها و فرضیه‌های نوین دراعجاز علمی قرآن»، مجله پژوهش دینی؛ شماره چهاردهم، زمستان1385، صص133-119.
سعیدآبادی، محمد رضا (1386)، «جهان شمولی دین و جهانی شدن رسانه‌های الکترونیک، همگرایی یا واگرایی»، در: دین و رسانه، به کوشش محمد رضا جوادی یگانه و حمید عبداللهیان، صص271-253.
شعبانی‌سارویی، رمضان؛ میررسولی، سیدجبار. (1401). راه‌های شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری (مدظله العالی) و نقش پلیس در این زمینه. انتظام پژوهی دینی و سیاسی، 1(4): 12-1. doi: 10.22034/jpm.2022.101015
شهیدی‌پاک، محمدرضا. (1400). «مفهوم علم در تمدن اسلامی در قرون وسطی، واقع گرایی و انقلاب در مشاهده طبیعت». نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، 3(9): 55-41.
عابدینی، محمدرضا؛ ضیائی‌نیا، محمدحسین؛ حصارکی، زهرا. (1401). «تحلیل تمدنی جریان اربعین، فرصت‌ها و چالش‌ها». مطالعات میان‌رشته‌ای تمدن‌ و انقلاب اسلامی، 1(4): 129-152.
علی‌زمانی، امیرعباس. (1379). ماهیت تکنولوژی از دیدگاه‌هایدگر. نامه مفید، 6(3 (پیاپی23))، 197-222.
عیوضی، محمدرحیم. (1394). مساله شناسی آینده تحقق تمدن نوین اسلامی. همایش ملی تمدن نوین اسلامی «چیستی، چرایی و چگونگی». 479-459. 
فرج‌نژاد، محمدحسین؛ قشقایی، محمدسعید؛ عرب‌سالاری، محمدجواد؛ ارجمندفر، سعید؛ اسماعیلی، رفیع‌الدین؛ فرزانه، سیدابوالفضل؛ مهدیان، حکیمه؛ مهدیان، حفیظه؛ عباسی، الهام؛ تنکابنی، راضیه‌سادات؛ حسین‌خانی، فائزه؛ یوسف‌زاده، غلام‌رضا. (1396). دین در سینمای شرق و غرب: مکاتب شرقی (هندو، بودا، لامائیسم، تائو، کنفسیوس و شینتو) مکاتب غربی (مسیحیت، یهودیت، و فرقه‌های وابسته)، تهران: انتشارات دین و رسانه (وابسته به اداره کل پژوهشهای اسلامی رسانه سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران).
کازنو، ژان (1365)، جامعه‌شناسی وسائل ارتباط جمعی، ترجمه باقر ساروخانی و منوچهر محسنی، تهران: انتشارات اطلاعات.
کاستلز، امانوئل (1380). عصر اطلاعات؛ اقتصاد جامعه فرهنگ، قدرت هویت، ترجمه ی حسن چاوشیان، احمد علی قلیان، افشین خاکباز، تهران: انتشارات طرح نو.
گیدنز، آنتونی (1390)، جامعه شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.
محسنیان‌راد، مهدی (1383)، «میزان دسترسی مسلمانان به رسانه‌ها در مقایسه با سایر ادیان»، فصلنامه علوم اجتماعی، س 8، ش 25.
معیدفر، سعید (1379)، جامعه شناسی مسائل اجتماعی معاصر در ایران، تهران: انتشارات سرزمین ما.
نجات‌بخش‌اصفهانی، علی؛ قریشیان، سیدعلی. (1400). «اثرگذاری تمدن اسلامی بر استفاده از تکنولوژی و فناوری در عصر اطلاعات». نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، 3(10): 98-119.
نجفی، موسی. (1399). «نظریه تمدن نوین اسلامی از رویکرد فلسفی- نظری تا رویکرد تاریخی- نظری»، فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 3، 2 (6): 40-1.
هانتینگتون، ساموئل (1374).نظریه برخورد تمدنها، ترجمه مجتبی امیری، تهران: ش، ص47.
هنسون، جریس، رولا، اومانا (1373)، تکنولوژی‌های جدید ارتباطی در کشورهای در حال توسعه، ترجمه­ی داوود حیدری. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه­ها.
هوور، استوارت. ام (1386)، مخاطبان و رسانه­ای کردن دین، در: دین و رسانه، به کوشش محمدرضا جوادی یگانه و حمید عبداللهیان، صص477-457.
یگانه، محمد رضا و همکاران (1386)، رضایت مخاطبان رسانه دینی، در: دین و رسانه، به کوشش محمد رضا جوادی یگانه و حمید عبداللهیان، صص133-113.
Battaglia, Debbora (2007), Religion media and the public sphere, American anthropologist, Washington:jun2007,vol 109,p.402.
Chirstians, Clifford. G (2002), Religious perspectives on communication technology, Journal of media and religion, pp.37-47.
Hoover, Stewart. M (2006), religion in the media age, London & new york: routledge.
Jegede, D., Diaka, R. P. E., & Jacob, O. N. (2021). Challenges Preventing the Use of Information and Communication Technology (s) for the Teaching and Learning of Christian Religious Studies in FCT, Abuja, Nigeria. Central Asian Journal of Literature, Philosophy and Culture, 2(8), 10-21.
Karabel, Zachary (1995), The wrong threat : the united states and islamic fundamentalism, world policy journal; summer 1995,12,2;pp.37-48.
Lindlof, Thomas (2002), Interpretive community :an approach to media and religion, journal of media and religion, pp.61-74.
Neyestani, Mohammadreza (2005), Cultural and religious identities in era of information and communication globalization, Turkish journal of international relation, volume 4,winter2005,number 4.
Penning, James & Smidt, Corvin (2002), One faith of our father, in: evangelicalism the next generation, baker academic, pp: 11-24.
Ratheeswari, K. (2018). Information communication technology in education. Journal of Applied and Advanced research, 3(1), 45-47.
Watson. James (2003), Media communication; an introduction to theory & process, New York: Palgrave MacMillan, (2 ed)
Yang, T. (2019). 4th International Conference on Contemporary Education, Social Sciences and Humanities (ICCESSH 2019(, 2024-2027.
Zakaria, Fareed (2004), Islam, democracy and constitutional liberalism, political science quarterly, spring 2004; pp.1-20.

  • تاریخ دریافت 21 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 16 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 17 اسفند 1402