نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

تأویل و تفسیر آیات قرآن به مفاهیم کیمیایی در کیمیای متعالی حسن بن زاهد کرمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر گروه محیط زیست، پژوهشکده انرژی، پژوهشگاه مواد و انرژی، کرج، ایران؛ دانش آموخته دکتری تاریخ علم، گروه تاریخ علم، پژوهشکده تاریخ و فلسفه علم، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
چکیده
حسن بن زاهد کرمانی، کیمیاگر مسلمان ایرانی در سدة هشتم هجری است که به سرزمین هند مهاجرت نموده؛ در آنجا مقیم شده است و دست­کم سه اثر ارزشمند کیمیایی به زبان فارسی بر جای گذاشته است. کیمیا در اندیشة او، از سویی دانشی تلقی می­شود که واجد منشاء الهی و متکی بر اشارات وحیانی است؛ و از سوی دیگر در بستر طبیعیات، طرح و تفصیل یافته است. او در تبیین شأن متعالی کیمیا به عنوان اشرف علوم، به آیات و عبارات قرآنی استشهاد کرده است. وی همچنین در موارد متعددی، بیان قرآن را مستقیماً به مفاهیم کیمیایی تأویل نموده است. در این مقاله، عمده ­ترین تأویلات و کاربست ­های کیمیایی آیات قرآن در دو وجه مذکور، از متن آثار وی استخراج و ارائه شده است. علاوه بر این دو، موارد متعددی از آیات و عبارات قرآنی نیز در متن آثار حسن بن زاهد وجود دارد که گرچه دلالتی بر شأن کیمیا یا تأویل کیمیایی ندارند؛ اما دست­کم نشان دهندة آشنایی و انس این کیمیاگر با قرآن می­باشد. چنان که در این نوشتار نشان داده شده است، نظر حسن بن زاهد منطبق بر این دیدگاه است که همة دانش­ها و ازجمله کیمیا، در قرآن مستتر است و لذا از آن قابل استفاده است. نویسندة مقاله در بیشتر موارد، نظر حسن بن زاهد را اغراق­آمیز می­داند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Alchemical Interpretation of Quran Verses in Hassan ibn Zāhed Kermāni`s Opinion

نویسنده English

Ali Kavousi-rahim
Environmental Group, Energy Department, , Materials & Energy Research Center (merc), Karaj, Iran, Ph.D. Graduated in History of Science, History of Science & Civilization Group, History & Philosophy of Science Department, Institute for Humanities & Cultural Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

Hassan ibn Zāhed Kermāni is the Persian Muslim alchemist of the 8th century, who immigrated to India and wrote, at least, three valuable alchemical works in the Persian language.   He explains alchemy as a knowledge relying on divine revelation hints which on the other hand, can also be interpreted in a natural science context. In some issues, Hassan ibn Zāhed uses Quran verses and phrases to explain the divine dignity of alchemy as the superior science. Also, in some other cases, he interprets Quran expressions to alchemical concepts and instructions, directly. In the present study, Quran phrases inserted in Kermāni`s books have been reviewed and then major alchemical interpretations of the Quran on two above-mentioned issues have been discussed. However, his texts contain some other Quran phrases, although have no alchemical indications, at least demonstrate Kermāni`s full experience in the holy Quran as a Muslim scientist. As concluded in this paper, the context of Hassan ibn Zāhed Kermāni confirms this point of view that all of the sciences, including alchemy, are included in the Quran and hence could be deduced from the holy Quran. What is stated in this article is a representation of Hassan ibn Zāhed`s opinion and is not necessarily approved by the author. The author believes that Kermāni`s opinion about the alchemical interpretation of Quran verses is exaggerated. 

کلیدواژه‌ها English

Islamic alchemy
Hassan ibn Zāhed Kermāni
Iran-India Scientific relations
Science in Quran
Alchemical interpretation
قرآن کریم.
اندلسی مغربی، علی بن موسی. دیوان شذور، نسخه خطی شماره 1205 کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران.
پاکتچی، احمد؛ گذشته، ناصر؛ هوشنگی، حسین؛ امامی، علی اشرف؛ ساسانی، فرهاد (پاییز 1398). «تأویل»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی (https://cgie.org.ir.fa/article/225425 مورخ: 23 دی 1402)
جلدکی، علی بن ایدمر، نهایة الطلب فی شرح المکتسب فی زراعة الذهب، نسخه خطی شماره 3189 کتابخانه و موزه ملی ملک، تهران.
حیدری تفرشی، امیرحسین (زمستان 1379). «نمایه هرمنوتیک و تأویل»، قبسات، ش 17، صص 144-140.
خیراله­پور، زیبا؛ شهیدی پاک، محمدرضا؛ دشتی، محمد (پاییز 1401). «بررسی وضعیت تکاملی علم ریاضی در عصر ایلخانان»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، ش 13، صص 26-10.
دهقان­نژاد، امیر؛ رحمتی، محسن؛ عمادی، عبدالرسول (زمستان 1397). «پیامد حمله مغول و حاکمیت ایلخانان بر سنت علمی در ایران»، نشریه علمی تاریخ و تمدن اسلامی، ش 28، صص 88-61.
دهقان­نژاد، امیر؛ فولادی، فضل­الله (زمستان 1400). «بازسازی و تطور علوم حکمی (منطق و فلسفه) در ایران عصر ایلخانان (736-654 ق)»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، ش 10، صص 29-10.
رضایی اصفهانی، محمدعلی (1383). اشارات علمی اعجازآمیز قرآن، تهران: انتشارات پژوهشکده فرهنگ و معارف.
رضایی اصفهانی، محمدعلی؛ فقیهی مقدس، نفیسه (پاییز و زمستان 1392). «بررسی دیدگاه بنت الشاطی در انکار اعجاز علمی قرآن»، نشریه علمی قرآن و علم، س 7، ش 13، صص 32-9.
سلمی، ابوعبدالرحمن (1388). مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سُلَمی، بخش­هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، جلد اول، گردآوری نصرالله پورجوادی و دیگران، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
صیدی، محمود؛ هاشمی، هادی (بهار و تابستان 1397). «بررسی و نقد نظریة اشاعره در مورد قدیم بودن قرآن و صفت کلام خداوند با توجه به مبانی ملاصدرا»، حکمت صدرایی، س 6، ش 2، صص 131-121.
طغرائی، مؤیدالدین حسین بن علی. مقاطیع، نسخة خطی شماره 3/9731 کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران.
قاسم زاده، افتخار؛ نوری، جعفر (بهار 1401). «عملکرد رصدخانه مراغه در گسترش دستاوردهای علم نجوم در عصر ایلخانی»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، ش 11، صص 79-55.
کاوسی­رحیم، علی؛ کوهکن، رضا؛ فرهمند، یونس (تابستان 1391). «حسن بن زاهد کرمانی دانشمند کیمیایی سدة هشتم هجری و آثار او در کیمیا»، تاریخ و تمدن اسلامی، ش 15، صص 204-191.
کاوسی­رحیم، علی؛ کوهکن، رضا (زمستان 1396). «تبیین هستی­شناسانه عالم اوسط در اندیشه کیمیایی حسن بن زاهد کرمانی»، نشریه علمی فلسفة علم، ش 14، صص 106-87.
کاوسی­رحیم، علی؛ کوهکن، رضا (1402). «بالندگی کیمیای اسلامی – ایرانی حسن بن زاهد در فضای مساعد علمی و فرهنگی هند»، فصلنامه مطالعات شبه قاره، مقالات آماده انتشار.
کرمانی، حسن بن زاهد. مفتاح­الرموز. تصحیح انتقادی و تحقیق رضا کوهکن و علی کاوسی­رحیم، در دست چاپ.
کرمانی، حسن بن زاهد. منتخب مفتاح­الرموز. نسخه خطی شماره 2/12889، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، تهران.
گلشنی، مهدی (1390). قرآن و علوم طبیعت، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چ 5.
معرفت، محمدهادی (تابستان 1376). «تأویل از دیدگاه علامه طباطبایی»، پژوهش­های قرآنی، ش 9 و 10، صص 93-54.
Bartlett, Robert Allen (2006). Real Alchemy: A Primer of practical Alchemy. Quinquangle Press.
Kouhkan, Reza (2012). "La cinquième nature comme voie d'accès à l'immortalité" Quaderni di Studi Indo-Mediterranei V, Transmutatio, La via ermetica alla felicità, A cura di Daniela Boccassini e Carlo Testa, Edizionidell'Orso, Alessandria, 163-170.

  • تاریخ دریافت 18 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 25 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 22 اسفند 1402