نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

تاریخ و گونه شناسی کتاب های اصطلاحات کلام اسلامی

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده
استادیارگروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
چکیده
معانى اصطلاحات مورد استفاده در دانش ­های گوناگون با معانی لغوی واژگان متفاوت است و با مراجعه به لغت نامه‌ها قابل درک نیست. در پاسخ به این نیاز جامعه علمی، دانش پژوهان رشته‌های گوناگون کتابهایی را تألیف کرده‌اند. در دانش کلام نیز این احساس نیاز متکلمان را به تدوین فرهنگ‌های اصطلاحات واداشته است. کتاب‌هایی که در مواردی متأثر از مبانی و مذاهب کلامی نویسندگان و مشرب­های فکری آنها تدوین شده است. نوشتار حاضر سیری در تاریخچه نگارش ­های اصطلاحات کلامی داشته و کوشیده است با معرفی مهم­ترین منابع موجود، راه شناخت و استفاده از این منابع را تسهیل کند. برای یافتن معانی اصطلاحات کلامی می‌توان به موسوعه های فراگیر مانند مفاتیح العوم خوارزمی یا التعریفات جرجانی که اصطلاحات همه علوم را معرفی کرده‌اند مراجعه کرد یا از فرهنگ‌های اصطلاحات فلسفی مانند الحدود غزالی یا المبین آمدی استفاده کرد اما بهترین راه مراجعه به کتاب­هایی است که به صورت تخصصی اصطلاحات دانش کلام را تعریف کرده‌اند. در میان شیعیان این مسیر با شیخ مفید آغاز شد اما کتاب شیخ طوسی پربارتر است. اوج این نگارش­ها در قرن شش و به دست ابن صاعد بریدی و مقری نیشابوری است. در میان اشاعره ابن فورک اولین اثر را پدید آورد که به وسیله ابو اسحاق شیرازی و ابن سابق صقلی پیگیری شد. در عصر حاضر کتاب­های جامعی مانند شرح المصطلحات الکلامیة تدوین شده که جامع اطلاعات منابع قبلی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

History and typology of books of Islamic terminology

نویسنده English

esmail esbati
Assistant Professor of the Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of theology and Islamic Studies, Allameh Tabataba`i University, Tehran, Iran.
چکیده English

The meanings of terms used in various sciences are different from the lexical meanings of words and cannot be understood by referring to dictionaries. In response to this need, the scientific community of scholars in various fields have written books. In the knowledge of theology, this need has forced theologians to compile dictionaries of terms. Books that were compiled in some cases influenced by the theological foundations and religions of the authors and their intellectuals. The present article has a history of the writings of verbal terms and has tried to facilitate the way of knowing and using verbal terms by introducing the most important available sources. To find the meanings of theological terms, you can refer to comprehensive thesauruses such as Mufatih al-Aum or Al-Tarifat, which have introduced the terms of all sciences, or use philosophical thesauruses such as Al-Hudaud Ghazali or Al-Mubin Amadi, but the best way is to refer to specialized thesauruses of theology. Among the Shiites, this path began with Sheikh Mofid, but the book of Sheikh Tusi is more fruitful. The peak of these writings is in the 6th century by Ibn Saeed Beridi and Moghri Nishaburi. Among Ash'areh, Ibn Furak created the first work, which was followed by Abu Ishaq Shirazi and Ibn al-Azqi Saqli. In today's era, comprehensive books such as Sharh al-mostalahat al-Kalamiyyah have been compiled, which are comprehensive information from previous sources.

کلیدواژه‌ها English

The terminology of theology, the books of the terminology of theology
Encyclopedias of Islamic theology
Islamic theology
آمال بنت عبد العزیز العمرو، (بی‌تا). «الألفاظ والمصطلحات المتعلقة بتوحید الربوبیة»، نسخه کتابخانه مدرسه فقاهت، بی نا.
آمدی، سیف‌الدّین علی بن ابی علی، (۱۴۱۳ ق - ۱۹۹۳ م). المُبین فی شرح معانی ألفاظ الحکماء و المتکلّمین، حسن محمود الشافعی، مکتبة وهبة، قاهره.
ابن سابق صِقِلّی، محمد، (2008). الحدود الکلامیّة والفقهیّة علی رأی أهل السنّة الأشعریّة، تحقیق: محمّد الطَّبَرانی، دارالغرب الإسلامی، تونس.
ابن شهر آشوب مازندرانی، محمّد بن علی، (1393 م). اعلامُ الطرائِق فی الحُدود و الحقائِق، تهران، انتشارات علمی فرهنگی.
ابن شهر آشوب مازندرانی، محمّد بن علی، (1380 ق ـ 1961 م)، معالم العلما، نجف، مطبعه الحیدریه.
ابن صاعد بریدی، صاعد بن محمد، (1970 م). الحدود و الحقائق فی شرح الألفاظ المصطلحة بین المتکلّمین من الإمامیّة، تحقیق حسین علی محفوظ، بغداد، مطبعة المعارف.
ابن فورک، محمد بن حسن، (۱۹۹۹ م). کتاب الحدود فی الأُصُول، تحقیق: محمّد السلیمانی، بیروت، دارالغرب الإسلامی.
ابن فورک، محمد بن حسن، (1425). مقالات الشیخ أبی الحسن الأشعری، مصحح احمد عبدالرحیم سایح. قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة.
ابن فورک، محمد بن حسن، (1430). شرح العالم و المتعلم، محقق توفیق علی وهبه و احمد عبدالرحیم سایح.، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق، (بی‌تا). الفهرست؛ تحقیق: تجدد، رضا، قم، بی نا.
ابو اسحاق شیرازی، ابراهیم بن علی (بی‌تا). کتاب الحدود، تحقیق: عبدالعزیز العوید، کویت، دارالرکائز.
ابوالولید باجی، سلیمان بن خلف، (1973 م). الحدود فی الاصول، تحقیق: نزیه حماد، بیروت، الزغبی.
ابوحاتم رازی، احمد بن حمدان، (2015 م)، الزینه، تحقیق: سعید الغانمی، بیروت، الجمل.
احمد عبدالهادی محمد صالح، (1430 ـ 2009 م). مصطلحات علم الکلام عند الشیخ احمد الاحسائی، بیروت، دارالمحجه البیضاء.
الاعسم، عبدالامیر، (1989 م). المصطلح الفلسفی عند العرب، قاهره، الهیئة المصریة العامّة للکتاب.
الاعسم، عبدالامیر، (1993 مـ 1413 ق.). رسائل منطقیه فی الحدود و الرسوم للفلاسفه العرب، بیروت، دارالمناهل.
امامى نیا، محمدرضا، (1385). معرفى و نقد «موسوعة مصطلحات علم الکلام الاسلامى»، فصلنامه معارف عقلی، س 1، ش ۳.
انصاری قمی، حسن، «بررسی یک نسخه نویافته: شرح مقدمه شیخ طوسی از یک دانشمند ناشناخته امامی مذهب»، سایت کاتبان، بخش بررسی‌های تاریخی، تاریخ نگارش ۲۳ شهریور ۱۳۸۹.
انصاری قمی، حسن، الحدود والحقائق؛ کتابی که از شریف مرتضی نیست (همراه گفتاری از استاد مدرسی)، سایت بررسی‌های تاریخی، تاریخ نگارش شنبه ۸ مهر ۱۳۹۱.
انصاری قمی، حسن، یادداشت «کتاب الحدود شریف مرتضی»، سایت بررسی‌های تاریخی، یادداشت روز شنبه ۴ خرداد ۱۳۹۸ و شنبه ۸ مهر ۱۳۹۱.
انصاری، حسن و اشمیتکه، زابینه، (1398). شیخ طوسی، نگاشته‌های کلامی او و سنت تداول آنها، ترجمه: عطائی نظری، حمید، آینه پژوهش، س 30، ش 6، ص 12 -22.
تهانوی، محمدعلى، (بی‌تا). کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون‌.
جعفریان، رسول، «مفهوم علم در کتاب الزینه ابوحاتم رازی»، بخش یادداشت­های سایت رسول جعفریان: http://www.rasul-jafarian.com/?p=373
خاتمی، احمد، (1370 ش). فرهنگ علم کلام، تهران، صبا.
خوارزمی، محمد بن احمد، (بی‌تا). مفاتیح العلوم، محقق: إبراهیم الأبیاری، چاپ دوم، بیروت، دار الکتاب العربی.
خوارزمی، محمد بن احمد، (1971 م). مفاتیح العلوم، تحقیق: عبداللطیف عبدالرحمن، بیروت، دارالکتب العلمیه.
دغیم، سمیح، (2001). موسوعة مصطلحات الإمام فخرالدین الرازی، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون.
سبحانی، محمدتقی، (1374). «نگاهی انتقادی به معجم عناوین کلامی و فلسفی»، آینه پژوهش، آذر و دی ۱۳۷۴- ش۳۵، ۴۸ ـ ۵۲.
سید مرتضی، علی بن حسین، 1405). رسائل الشریف المرتضی (جلد دوم رساله الحدود و الحقائق)، تقدیم: حسینی اشکوری، احمد، گردآوری، رجایی، مهدی، قم، دار القرآن الکریم.
صابری، حسین، (1395 ش). تاریخ فرق اسلامی، تهران، سمت، ج 2.
طوسی، محمد بن حسن، (1414 ق). رسائل الشیخ الطوسی (المقدمة فی المدخل إلی صناعة علم الکلام)، مقدمه نویس محمد واعظ‌ زاده خراسانی، قم، انتشارات اسلامی.
عطائی نظری، حمید، (1396). نگرشی بر نگارش­های کلامی (7): أعلام الطَرائقِ ابن شَهر آشوب، کتابی نفیس در اصطلاح‌نامه نگاریِ اسلامی، صفحه کلام پژوهی از سایت کاتبان، تاریخ نگارش، شنبه ۳۱ تیر 1396.
فقیه العاملی، محمد تقی، (1393 ش). الحدود و الحقائق من کلام الشریف مرتضی؛ کتاب شیعه، ش 9 و 10، ص 284 ـ 302.
قاضی انصاری، زکریا بن محمد، (1411 ق).  الحدود الأنیقة و التعریفات الدقیقة؛ دکتر مازن المبارک، دارالفکر المعاصر، بیروت.
کریمی، محمد، (1387 ش). معرفى و بررسى موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، معارف عقلى، ش ۹.
گروه کلام بنیاد پژوهشهای اسلامی، (1415 ق، 1373 ش). شرح المصطلحات الکلامیة، مشهد، بنیاد پژوهش­های آستان قدس رضوی.
محمدی، مسلم، (1393 ش). فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کلام اسلامی، کلام جدید، ادیان و مذاهب)، دفتر نشر معارف.
مظفر، محمد رضا، (1386 ش). منطق، مترجم: شیروانی، علی، قم، دارالعلم، چاپ هفدهم.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان، (1414 ج). اوائل المقالات، تحقیق: الشیخ إبراهیم الأنصاری، چاپ دوم، بیروت، دار المفید.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان، (1414 الف). النکت الاعتقادیه، تقدیم: حسینی جلالی، سید محمد رضا، جلد 10 سلسله مؤلفات شیخ مفید، بیروت، دار المفید.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان، (1414 ب). النکت الاعتقادیة فی مقدمات الأصول، تحقیق: میرشریفی، علی، بیروت، دار المفید.
مقری نیشابوری، محمد بن حسن، (1414 ق). الحدود؛ تصحیح جعفر سبحانی و محمود یزدی مطلق، قم، مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.
منتجب الدین، علی بن بابویه رازی، (1366 ش). فهرست منتجب الدین؛ تحقیق: محدث ارموی، سید جلال الدین؛ قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
میر سید شریف جرجانی، علی بن محمد، (بی‌تا). التعریفات، تهران، ناصر خسرو.
نوری، محمد، (1377 ش). «فهرستواره اصطلاحات فلسفه و کلام در حوزه اسلامی» نامه مفید، ش 15، ص 89 ـ 110.
 یعقوب نژاد، محمد هادی، (1375)، درآمدی بر مبانی اصطلاحنامه علوم اسلامی، قم، بوستان کتاب.
https://www.sifatusafwa.com/en/fiqh-shafii/kitab-al-hudud-al-imam-abu-ishaq-ash-shirazi.html
دوره 5، شماره 18
زمستان 1402
صفحه 50-70

  • تاریخ دریافت 24 دی 1402
  • تاریخ بازنگری 18 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 20 اسفند 1402