نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

«حامیان»، «دانشوران» و میراث تمدن اسلامی- ایرانی در روزگار حکمرانی مغول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 دانشجوی دکترای تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشکده الهیات و معارف‌اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
4 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
چکیده
آفرینش رساله‌های ارجمند در حوزه تمدن اسلامی و ایرانی پس از چیرگی مغول‌، گذشته از کوشش نویسندگان اندیشه­ورز، نیازمند کسانی بوده که با پشتیبانی و تشویق، زمینه مناسب خلق آن آثار را فراهم کردند. تنوع موضوعی، تعدد نویسندگان و مراتب مختلف اجتماعی و اداری حامیان آن آثار زمینه مهمی برای شناخت اوضاع فرهنگی در دوره یادشده محسوب می‌شود. این مقاله باهدف پرتو افکندن به شرایط تمدنی و فرهنگی ایران پس از مغول و با شیوه توصیفی- تحلیلی و با عنایت ویژه به «آثار تقدیم شده به صاحب‌منصبان» دوره یادشده به این پرسش پاسخ خواهد داد: «تقدیمیه‌های نگاشته شده در متون در روزگار پس از چیرگی مغول چه اطلاعاتی درباره حمایت از دانشوری در دسترس قرار می‌دهد؟ و فرضیه‌ای که در پیش‌گرفته شده: «چنین می‌نماید که با مطالعه تقدیمیه کتاب‌ها، می‌توان طیف گسترده‌ای از صاحب‌منصبان این روزگار از اردوی ایلخانان گرفته تا مقامات فروتر در ولایات از دانشوران این روزگار مشاهده کرد که درراه رشد و ترویج علم و فرهنگ دست‌به‌کار ترغیب دانشوران بودند و این می‌تواند گوشه‌ای از احیاء تمدن اسلامی ایرانی را در روزگار پس از مغول بازتاب دهد». این پژوهش نشان می‌دهد که «تنوع موضوعی» رساله‌های نوشته‌شده، «کثرت نویسندگان و دانشوران» و «مراتب گوناگون اجتماعی و اداری حامیان» به‌عنوان ویژگی برجسته دوره یادشده، به‌عنوان عامل مهم در ایجاد شرایط فرهنگی متعالی در حوزه علم و فرهنگ اثرگذار بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

"Patrons", "scholars" and the heritage of Islamic-Iranian civilization during the Mongol rule

نویسندگان English

Yazdan Farrokhi 1
Abbas Movahedinia 2
Mohammad taher Yaghubi 3
Yadollah Dadjoo 4
1 Associate professor of history department, Payam e Noor University, Tehran, Iran
2 Ph.D. student of the history of Islamic culture and civilization, Payam Noor University, Tehran, Iran/
3 Associate professor of the Department of History, Culture and Islamic Civilization, Payam Noor University, Tehran, Iran
4 Associate Professor, Department of Islamic Studies, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

The creation of honorable treatises in the field of Islamic and Iranian civilization after the Mongol domination, aside from the efforts of thoughtful writers, needed those who provided the proper context for the creation of those works with support and encouragement. This article aims to shed light on the cultural conditions of Iran after the Mongol era and with special attention to the "works dedicated to the officials" of the mentioned period, it will answer this question: "The dedications written in the texts in the period after what information does the Mongol conquest provide about the support of scholarship? And the hypothesis that has been advanced: "It seems that by studying the dedication of the books, one can see a wide range of officials of this era, from the army of the Ilkhans to lower officials in the provinces, than the scholars of this era, who were working to encourage the scholars in the way of the development and promotion of science and culture. And this can reflect a part of the revival of Iranian Islamic civilization in the post-Mongol period". This research shows that the "thematic diversity" of the written treatises, the "abundance of writers and scholars" and the "various social and administrative ranks of supporters" as prominent features of the mentioned period, have been effective as an important factor in creating sublime cultural conditions in the field of science and culture.

کلیدواژه‌ها English

Mongol
Iranian Islamic civilization
book
scholars
patrons
Government officials
dedication
آقا بزرگ تهرانی (1403 ق). الذریعه إلى تصانیف الشیعه، احمد بن محمد حسینی، بیروت، دار الأضواء، ج 2.
آقسرایی، محمود (1362). مسامره الاخبار و مسایره الاخیار، تصحیح عثمان توران، تهران، اساطیر.
ابن ابی الحدید (1428 ق). شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابراهیم، بغداد، دارالکتاب العربی، ج 2-1.
ابن بی بی (1374). اخبار سلاجقه روم، به اهتمام محمد جواد مشکور، تهران، کتاب‌فروشی تهران.
ابن اثیر، عزالدین (1385 ق). الکامل فی التاریخ‏، بیروت، دارالصادر، ج 1.

ابن طقطقی، محمد (1418 ق). الأصیلی فی أنساب الطالبین، تحقیق مهدی رجایی، قم، کتابخانه عمومی آیت الله العظمی مرعشی نجفی.

اقبال، ع (1380). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری، تهران، نامک.
ارموی، صفی الدین (1380). الأدوار فی الموسیقی، تصحیح آریو رستمی، تهران، میراث مکتوب.
بحرانی، ابن میثم (1375). شرح نهج البلاغه ابن میثم، قربان علی محمدی مقدم علی اصغر نوایی یحیی زاده، مشهد، آستان قدس رضوی، ج 1.
بحرانی، ابن میثم (2013 م). قواعد المرام فی علم کلام، تحقیق انمار معاد المظفر، کربلا، عتبه الحسینیه المقدسه.
براون، ا (1367). تاریخ ادبیات ایران از فردوسى تا سعدى‏، ترجمه فتح‌الله مجتبائى و غلام‌حسین صدرى افشار، تهران، مروارید، ج 1.
جعفریان، ر (1391). «مقدمه»، در اخبار و احادیث و حکایات در فضائل اهل‌بیت رسول (ص) و مناقب اولاد بتول (ع)، تصحیح رسول جعفریان، تهران و قم، موسسه فرهنگی و هنری مشعر.
جعفریان، ر (1391). منابع تاریخ اسلام، تهران، علم.
جلالی، ن (تابستان 1394). «تاج‌الدین معتز خراسانی از دولتمردان ایرانی عصر سلاجقه روم و خواص مریدان مولانا»، مطالعات تاریخ اسلام، س 7، ش 25، ص 67-51.
جوزجانی، منهاج الدین (1363). طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، ج 1.
جوینی، محمد (1385). تاریخ جهانگشای جوینی، تصحیح محمد قزوینی، تهران، دنیای کتاب، ج 3.
جوینی، معین الدین (1398). نگارستان، تصحیح علی اکبر و هادی عباس آبادی، طبس، فراونگ
خوارزمی، مویدالدین (1386). ترجمه احیاء علوم دین، تصحیح حسین خدیوجم، تهران، علمی و فرهنگی.
خوئی، حسام الدین (1379). مجموعه آثار حسام‏الدّین خویى‏، تصحیح صغرى عباس‏زاده‏، تهران، میراث مکتوب.
خیراندیش، ع (1394). فارسیان در برابر مغولان. تهران، آباد بوم.
ذبیحی، ر (1395). «منهاج سراج»، در دانشنامه زبان و ادب فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
رازی، نجم الدین (1386). مرصادالعباد، تصحیح محمدامین ریاحی، تهران، علمی فرهنگی.
رحیم لو، ی (1352). «رساله فوائد اولجایتو»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، ش 106، ص 156-135.
رستمی، آ (1380). «مقدمه» بر الأدوار فی الموسیقی، تهران، میراث مکتوب.
رودگر، ق (پاییز 1386). «آلات کتابت و بیان آداب و عادات دبیری»، نامه بهارستان، دفتر 13-14، ص 22-13.
سجادی، س (1370). «ابن میثم»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر بجنوردی، تهران، بنیاد دایره المعارف، ج 4 ص 716-717.
سعدی، مصلح الدین (1320). کلیات سعدی: مواعظ سعدی و...، تصحیح محمدعلی فروغی، تهران، بروخیم.
سیستانی، امیراقبال (1358). چهل مجلس شیخ علاءالدوله سمنانی، تصحیح عبدالرفیع حقیقت، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
شمس‌آبادی، هـ و قرائتی، ح (بهار 1400). «نقش جوینی‌ها در بازیابی علمی و آموزشی در عصر ایلخانی»، علم و تمدن در اسلام، سال دوم، شماره هفتم، ص 73 -54.
شیبانی، محمد (1377). نهج البیان عن کشف معانی القرآن، تصحیح حسین درگاهی، قم، هادی.
شیرازی، قطب الدین (1369). دره التاج لغره الدباج، تصحیح محمد مشکوه، تهران، حکمت.
شیرازی، قطب الدین (1397). «مقدمه و شرح» بر حکمه الاشراق، شیخ شهید شهاب الدین سهروردی، ترجمه سید صادق سجادی، تهران، دانشگاه تهران.
شبانکاره­ای، صاحب (1389). دفتر دلگشا، تصحیح غلامحسین مهرابی و پروانه کیانی، شیراز، آوند اندیشه.
صفا، ذ (1378). تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوس، ج 4.
طبری، عماد الدین (1383). کامل بهایی، تصحیح اکبر صفدری قزوینی، تهران، مرتضوی، ج 1.
طبری، عماد الدین (1426 ق). کامل بهایی، ترجمه محمد شجاع فاخر، قم، مکتبه الحیدریه.
طوسی، خواجه‌نصیرالدین (1363). تنسوخ نامه ایلخانی، تصحیح مدرس رضوی، تهران، اطلاعات.
طوسی، خواجه‌نصیرالدین (1387). اخلاق ناصری، تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری، تهران، خوارزمی.
طوسی، خواجه‌نصیرالدین (1399). رساله المعینیه، تصحیح سجاد نیک فهم خوب روان و فاطمه سوادی، تهران، میراث مکتوب.
طوسی، خواجه‌نصیرالدین (1378). شرح ثمره بطلمیوس در احکام نجوم، تصحیح جلیل اخوان زنجانی، تهران، میراث مکتوب.
علامه حلی، حسن (1425 ق). نهج الحق و کشف الصدق، تحقیق و تعلیق سید رضا صدر و شیخ عین‌الله الحسنی الارموی، قم، ستاره.
-غزالی، ابوحامد (1386). ترجمه احیاء علوم الدین، ترجمه مویدالدین خوارزمی، تهران، علمی و فرهنگی، ج 1.
فخر مدبر (1346). آداب الحرب و الشجاعه، تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران، اقبال.
قزوینی، م (1385). «مقدمه بر تاریخ جهانگشای جوینی»، در تاریخ جهانگشای جوینی، تصحیح محمد قزوینی، تهران، دنیای کتاب.
کاشانی، شمس‌الدین (1399). شهنامه چنگیزی، تصحیح وحید قنبری ننیز، تهران، موقوفات دکتر محمود افشار.
کرمانی، خواجو (1348). همای و همایون، تصحیح کمال عینی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
کرمانی، ناصرالدین (1362). سمط العلی للحضره العیا، تصحیح عباس اقبال، تهران، اساطیر.
کرمانی، ناصرالدین (1364). نسائم الاسحار من لطائم الاخبار، تصحیح میرجلال الدین حسینی، تهران، اطلاعات.
کریمی، ا (1386). «جوامع الحکایات و لوامع الروایات»، در دانشنامه زبان و ادب فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
کمیلی، م (بهار 1399). «سیمای راستین واژه‌ها از مقابله دو متن جامع التواریخ و تاریخ معجم»، پژوهش‌های ادبی، س 17، ص 111-134.
گمینی، ا (1396). «قطب‌الدین شیرازی»، دانشنامه زبان و ادب فارسی، زیر نظر اسماعیل سعادت، تهران، انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ج 5 ص 252-257.
مدرس رضوی، م (1354). احوال و آثار قدوه محققین و سلطان حکما و متکلمین استاد بشر و عقل حادی عشر ابوجعفر محمدبن‌محمدبن‌حسن طوسی ملقب به نصیرالدین، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
مراغی، رکن الدین (1340). کلیات اوحدی اصفهانی، تصحیح سعید نفیسی، تهران، امیرکبیر.
مستوفی، حمدالله (1364). تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر.
مشکور، م (1374). «مقدمه بر مختصر سلجوق­نامه»، تهران، کتاب‌فروشی تهران.

مصباح الرسائل و مفتاح الفضایل، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، شماره بازیابی 328 س.

موسوی، م (1400). «آوجی، سعدالدین»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، نسخه برخط (مورخ 1400: 2 بهمن):
https://www.cgie.org.ir/fa/article/266307/
نخجوانی، هندو شاه (1313). تجارب السلف، تصحیح عباس اقبال، تهران، فردین.
نسفی، نصرالله (1402). لطائف الانشاء، تصحیح احمد بهنامی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
وصاف، عبدالله (1338 ق). تجزیه الاعصار و تزجیه الامصار، به اهتمام محمد مهدی اصفهانی، تهران، ابن سینا.
ویده مان، آ (1391). «خواجه‌نصیرالدین طوسى‏»، ترجمه سارا حاج حسینی، در استاد بشر، به کوشش حسین معصومى همدانى و محمدجواد انوارى‏، تهران، میراث مکتوب، ص 44-19.
هروی، سیف (1385). تاریخ‌نامه هرات، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، اساطیر.
همدانی، رشیدالدین (1394). جامع التواریخ (تاریخ مبارک غازانی)، تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران، میراث مکتوب، ج 1.
Jackson. P & Melville. Ch (2012)." ḠĪĀṮ-AL-DĪN",  “ḠĪĀṮ-AL-DĪN MOḤAMMAD,” Encyclopædia Iranica, X/6, pp. 598-599, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/gia-al-din-mohammad (accessed on 30 December 2012).
Lane, G (2003). Early Mongol rule in thirteenth-century Iran: a Persian renaissance, London: Routledge Curzon.
Morgan, D(1995). OLDJEYTU”, EI2, Leiden: Brill, Vol. VIII, p 168-169.
Ibid(2016). Medieval Persia 1040–1797, London & New York: Routledge, 2nd edition.
Spuler, B(1991). “Jovaini, Shams al-Din”, EI2, Leiden: Brill, Vol. II, p 607.
دوره 5، شماره 18
زمستان 1402
صفحه 29-49

  • تاریخ دریافت 02 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 16 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 25 خرداد 1403