نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

سنجش کمیت و کیفیت تمدنی دولت طاهریان در خراسان؛ عهد طاهر بن حسین و پسرش عبدالله (حکـ: 230-205 ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه هنر و تمدن اسلامی، پژوهشکده اسلام تمدنی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران.
چکیده
در میان تمدن‌پژوهان، یکی از مظاهر مهم تمدن‌ها در همه ادوار تاریخی، پیدایش دولت‌ها بوده و هستند و طبعاً اقدامات بنیان‌گذاران آنها در شیوه تأسیس و سپس حکمرانی است که می‌تواند کمیت و کیفیت زیست تمدنی جامعه در آن دوره تاریخی و در قلمرو آن دولت را نشان دهد. مسأله این پژوهش با این فرض که دولت طاهری در عهد طاهر و پسرش عبدالله (230-205 ق) در خراسان، به دلیل برپایی متفاوت و سبک حکمرانی ویژه و اقدامات پرشمار در مسیر حفاظت از این ویژگی و امتیاز، بر کمیت و کیفیت جامعه خراسانی افزوده است، چیستی معیار سنجش این ادعاست. در بررسی انجام‌شده که با روش توصیفی-تحلیلی صورت پذیرفته، این نتیجه حاصل شد که تدوین یک مرامنامه حکمرانی توسط طاهر، مؤسس این سلسله و پایبندی پسرش عبدالله به اجرای آن، ضمن اثبات ادعای برپایی متفاوت در قیاس با دیگر دولت‌ها در جهان اسلام، تبیین معیار روشن عدالت‌اندیشی در بندبند محتوای مرامنامه توسط طاهر و عدالت‌گستری در همه ابعاد حکمرانی شناخته‌شده در عهد عبدالله، سنجه و ترازوی مناسبی فراهم آورده که با توجه به ارتباط واقعی میان عدالت‌اندیشی و بینش تمدنی و عدالت‌گستری و کنش تمدنی، می‌توان ادعای کمیت و کیفیت تمدنی برتر داشتن جامعه خراسانی را در این دوره اثبات کرد و آن را در حوزه برقراری امنیت عمومی، کارآمدی دولت از طریق شایسته‌سالاری و رونق عمران و آبادانی و ساخت و اصلاح زیرساخت‌های رشد اقتصادی نشان داد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Measuring the Quantity and Quality of the Tahirid Dynasty's Civilization in Khorasan; The Era of Tahir ibn Husayn and his Son Abdullah (205-230 AH)

نویسنده English

Mohammad Baghestani kozegar
Assistant Professor of the Department of Islamic Art and Civilization, Research Institute of Islamic Civilization, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran.
چکیده English

Among civilization researchers, the emergence of states in all historical periods has been regarded as one of the significant manifestations of civilizations. Naturally, the actions of their founders in the method of establishment and subsequently governance can reflect the quantity and quality of the civilizational life of society during that historical period and within the domain of that state. This research poses the question of what criteria can assess the claim that the Tahirid state during the era of Tahir and his son Abdullah (205-230 AH) in Khorasan, due to its unique establishment, distinctive governance style, and numerous efforts to maintain these characteristics and advantages, has increased the quantity and quality of Khorasanian society. Through a descriptive-analytical method, this study concluded that the formulation of a governance charter by Tahir, the founder of this dynasty, and the adherence of his son Abdullah to its implementation, provided evidence of a distinct establishment compared to other states in the Islamic world. This charter explicitly detailed justice-oriented principles in its content, leading to widespread justice during Abdullah's reign in all known dimensions of governance. This created a suitable scale and measure. Given the real connection between justice-oriented principles and civilizational vision, as well as justice spreading and civilizational action, one can assert the superior civilizational quantity and quality of Khorasanian society during this period. This claim is evidenced by the establishment of public security, an efficient government through meritocracy, and the flourishing of development by constructing and improving the infrastructure for economic growth.

کلیدواژه‌ها English

Tahir ibn Husayn
Abdullah ibn Tahir
justice
civilizational vision
civilizational action
Khorasan
ابن اثیر، عزالدین‌بن علی (1965 م). الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر- داربیروت، ج 6.
ابن تغری بردی، جمال الدین ابویوسف (1383 ق/ 1963 م). النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهره، قاهره، المؤسسة المصریه، جزء 2.
ابن جوزی، عبدالرحمن‌بن علی (1415 ق/ 1995 م). المنتظم فی التواریخ الملوک و الامم، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دارالفکر، جزء 6.
ابن خلدون، عبدالرحمن (1369 ش). مقدمه، ترجمه محمّد پروین گنابادی، تهران، علمی و فرهنگی، ج 1.
ابن خلدون، عبدالرحمن (1988 م). دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الاکبر، تحقیق خلیل شحات، بیروت، دارالفکر، ج 1.
ابن رسته، ابوعلی احمدبن عمر اصفهانی (1365 ش). الاعلاق النفیسه، ترجمه حسین قره چانلو، تهران، امیرکبیر.
اب‍ن‌ ع‍ذاری‌ مراکشی، محمدبن محمد (۱۴۰۰ ق). البیان المغرب فی أخبار الأندلس و المغرب، بیروت، دار الثقافة، ج ۱.
ابن عساکر، علی‌بن حسن دمشقی (1415 ق). تاریخ مدینة دمشق، تحقیق عبداللّه سالم، بیروت، دارالفکر، ج 29.
ابن منظور، محمدبن علی‌بن مکرم (1408 ق/ 1987 م). مختصر تاریخ دمشق، تحقیق روحیّه النحاس، دمشق، دارالفکر، ج 12.
ابن‌طیفور، ابوالفضل احمد (1388 ق/ 1968 م). بغداد فی تاریخ الخلافة العباسیه، بغداد، المکتبة المثنی، ج ۱.
ابوالفداء، عمادالدین‌بن اسماعیل‌بن نورالدین (1349 ش). تقویم البلدان، ترجمه عبدالمحمّد آیتی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
ابوالفداء، عمادالدین‌بن اسماعیل‌بن نورالدین (1366 ش). تاریخ سیستان، تصحیح ملک الشعراء بهار، تهران، کلاله خاور.
اشپولر، برتولد (1373 ش). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه احمد میراحمدی، تهران، علمی و فرهنگی، ج 2.
اصفهانی، حمزة‌بن حسن (1367 ش). تاریخ پیامبران و شاهان، ترجمه جعفر شعار، تهران، انتشارات امیر کبیر.
اکبری، امیر (تابستان 1388). «شیوه‌های حکمرانی در نخستین حکومت ایرانی پس از اسلام»، نامه تاریخ پژوهان، ش 17-18، صص 22-6.
اکبری، امیر (تابستان 1389). «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعه خراسانی»، پژوهشنامه تاریخ، بجنورد، دانشگاه آزاد اسلامی، ش 19، صص 49-19.
اکبری، امیر (زمستان 1394). «بررسی عوامل همسوی خاندان طاهری با تشیع»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، ش 20، صص 64-37.
اکبری، امیر (زمستان 1394). «بررسی عوامل همسویی خاندان طاهری با تشیع»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، ش 20، صص 58-39.
اکبری، امیر (زمستان 1394). «تأثیر حضور امام رضا (ع) در ایران برگرایش خاندان طاهری به تشیع»، فرهنگ رضوی، ش12، صص 82-61.
اللهیاری، فریدون، فروغی ابری، اصغر، مرسل‌پور، محسن (زمستان 1389). «بازتاب کارکردهای نهاد شاهی در نامه طاهر به عبدالله»، گنجینه اسناد، ش 80، صص 29-16.
بارتولّد، واسیلی ولادیمیروویچ (1352 ش). ترکستان نامه، ترجمه کریم کشاورز، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ج 1.
بغدادی، عبدالقاهر (‌۱۴۰۸ ق/ 1987 م). الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم، بیروت، دارالجیل، ج 1.
جمعی از نویسنگان (1398). چیستی تمدن، ترجمه سید محمدحسین صالحی،، قم پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
جوزجانی، منهاج سراج (1364). طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، اطلاعات.
حاکم نیشابوری، ابوعبداللّه (1375 ش). تاریخ نیشابور، ترجمه خلیفه نیشابوری، به اهتمام شفیعی کدکنی، تهران، آگه.
خطیب بغدادی، احمدبن علی (1995 م). تاریخ بغداد أو مدینة السلام، بیروت، دارالکتب، ج 9.
ربانی‌زاده، سید محمدرحیم (تابستان 1392). «فرهنگ و آئین حکمرانی در نامه طاهربن حسین به فرزندش عبدالله»، مطالعات تاریخ فرهنگی، س 4، ش 16، صص 64-43.
رحمتی، محسن (پائیز 1389). «بررسی نقش تشیع در قیام طاهر ذوالیمینین علیه خلیفه عباسی»، شیعه شناسی، ش 31، صص 210-189.
زرکلی، خیرالدین‌بن محمود (1980 م). اعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دارالملایین، ج 4.
زکی صفوت، احمد (1357 ق/ 1938 م). جمهرة الرسائل العرب فی عصور العربیة الزاهره، بیروت، المکتبة العلمیه، جزء 3.
زمچی اسفزاری، محی الدین محمّد (1338 ش). روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات، تصحیح سید محمّدکاظم امام، تهران، دانشگاه تهران.
سخا، جواد و دیگران (بهار 1939). «ایران گرایی طاهریان»، مجله تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات، ش 32، صص 115-95.
سمعانی، عبدالکریم‌بن محمد (1402 ق). الانساب، به کوشش عبدالرحمن معلمی یمانی، حیدرآباد دکن، بی‌نا، ج 5.
شابشتی، علی‌بن محمد (1386 ق/ 1966 م). الدیارات، تحقیق کورکیس عواد، بغداد، مکتبة المثنی.
طباطبایی، سید محمدحسین، (1374). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج 16.
طبری، محمّد‌بن جریر (1369 ش). تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، ج 13.
طوسی، نظام الملک (1355 ش). سیاست‌نامه، به اهتمام هیوبرت دارک، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
عباسی، جواد و قاسم قریب (پائیز و زمستان 1396 ش). «بازشناسی جغرافیای سیاسی سرحدات حکومت طاهریان (با تأکید بر نقش ناهمواری‌های جغرافیایی)»، پژوهشنامه تاریخ محلی ایران، ش 11، صص 100-83.
غزالی، محمّد‌بن محمّد (1367 ش). نصیحة الملوک، تصحیح جلال الدین همایی، تهران، نشر هما.
فرای، ریچارد (1363 ش). تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه، ترجمه حسن انوشه، تهران، امیرکبیر.
فرای، ریچارد (1363 ش). عصر زرین‌ فرهنگ ایران، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، تهران، سروش، ج 1.
فردوسی، ابوالقاسم (1374 ش). شاهنامه فردوسی، به تصحیح ژول مل، تهران، نشر سخن، ج 6 و 7.
فلاح‌زاده، سیدحسین (بهار و تابستان 1390). «رفتار سیاسی طاهریان در قبال خلافت عباسی»، تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، ش2، صص 166-147.
قزوینی، زکریا‌بن محمّد (1373 ش). ترجمه آثار البلاد و اخبار العباد، تصحیح محمّد شاهروی، تهران، دانشگاه تهران، ج 2.
قفطی، علی‌بن یوسف (1374 ق). ابناه الرواة علی ابناة النجاة، تحقیق محمّد ابراهیم، قاهره، دارالکتب، جزء 3.
گردیزی، ابوسعید عبدالحی‌بن ضحاک‌بن محمود (1363 ش). تاریخ گردیزی، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب.
ماوردی، ابوالحسن (۱۴۰۶ ق). الاحکام السلطانیه، قاهره، مکتب الاعلام الاسلامی (افست قم).
مجهول المؤلف (1318 ش). مجمل التواریخ و القصص، به تصحیح محمدتقی بهار، تهران، چاپ کلاله خاور.
مجهول المؤلف (1366 ش). تاریخ سیستان، تصحیح ملک الشعراء بهار، تهران، کلاله خاور.
محسنی، محمدجواد (پاییز و زمستان 1399). «بررسی کنش‌های سیاسی طاهربن حسین در روند قدرت گیری و تأسیس سلسله طاهریان»، کارنامه تاریخ، شماره 4، ص 32-1.
مسعودی، علی‌بن الحسین (1365 ش). التنبیه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی فرهنگی.
مصباح، مجید و امیر اکبری (بهار 1392). «دلایل انتخاب حسن‌بن سهل به حکومت بغداد»، پژوهشنامه تاریخ، ش30، صص 208-187.
مقدسی، مطهر‌بن طاهر (1374 ش). آفرینش و تاریخ، ترجمه و تعلیقات از شفیعی کدکنی، تهران، نشر آگه.
موسوی، سید احمد و فرزانه قلی‌پور (زمستان 1390). «بررسی وضع زبان و ادب فارسی در سه قرن نخست هجری (طاهریان، صفاریان، سامانیان)»، پژوهش در تاریخ، ش 5، صص 44-29.
موسی‌زاده، زهره و مریم عدلی، (1388 بهار و تابستان 1388). «معیارهای انتخاب و انتصاب مدیران با رویکرد شایسته گزینی در نهج البلاغه»، اندیشه مدیریت، ش 1، صص 132-103.
مهدویان، محبوب (زمستان 1387). «طاهریان و جایگاه فلسفه و کلام در خراسان و ماوراءالنهر»، فقه و تاریخ تمدن، ش 4، صص 170-151.
ناظر، عبدالله (زمستان 1394). «سکه‌های ایران از طاهریان تا خوارزمشاهیان در یک نگاه»، نقد کتاب هنر، ش 8، صص52-49.
ندیم، محمد‌بن اسحاق (1366 ش). الفهرست، ترجمه و تحقیق محمّدرضا تجدد، تهران، امیرکبیر.
نرشخی، ابوبکر محمد‌بن جعفر (1351 ش). تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر احمد‌بن محمد‌بن نصر قباوی، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
نفیسی، سعید (1386 ش). تاریخ خاندان طاهری، تهران، چاپ عبدالکریم جربزه‌دار، ج 1.
یعقوبی، ابن واضح (1343 ش). البلدان، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
یعقوبی، ابن واضح (1371 ش). تاریخ یعقوبی، ترجمه محمّد ابراهیم آیتی، تهران، علمی و فرهنگی، ج 2.
دوره 5، شماره 18
زمستان 1402
صفحه 10-28

  • تاریخ دریافت 25 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 20 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 01 شهریور 1403