نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

تغییرات خطة‌الکتابه در عصر خلافت امویان اندلس (316-422 هـ.ق) و مقایسه آن با دوره امارت (316-138 هـ.ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه تاریخ و باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
خطة‌الکتابه که نگارش مکاتبات دیوانی برای امرا و خلفای و دستگاه دولتی را برعهده داشت، یکی از دیوان‌های اساسی دستگاه حکومتی امویان اندلس بود که در عصر خلافت وقتی امویان خود را خلیفه خواندند و مقایسه آن به با دوره امارت آنجا که فرمانروایان فقط امیر بودند دچار تغییراتی گردید. پژوهش حاضر با واکاوی خطة‌الکتابه و به شیوه تاریخی توصیفی-تحلیلی، درصدد پاسخ به این سؤال است که چه تغییراتی در خطة‌الکتابه در عصر خلافت امویان اندلس به وجود آمد؟ یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که خطة‌الکتابه، در تحول نظام سیاسی و اداری امویان از امارت به خلافت، از کاتب، به وزیر کاتب تغییر یافت و تقلید از کتابت شرق اسلامی در آن فروکاسته شد و نثر مصنوع و مسجع در آن رواج یافت؛ افزون بر این متن و محتوای رسائل دیوانی تغییر می‌یابد که به‌موجب آن؛ بلند نویسی و نگارش مرسومات و منشورات ولایتعهدی و رسائل وصفی که به ارائه گزارش از وقایع و حوادث مختلف با سبک و سیاق خاص اندلسی می‌پرداخت، مجال ظهور یافتند و آیین‌نامه دولتی نیز برای فن کتابت ابلاغ شد. در نتیجه این تغییرات، اسلوب کتابت اندلسی، همراه با تنوع سبک‌ها و شیوه‌ها توسط کاتبان شکل گرفت و خطة‌الکتابه تغییروتحول یافت.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Khetat-Alketabh changes during Andalusia Omayyad's Caliphate (316-422 A.H) And Comparing it with the Emirate period (138-316 A.H)

نویسندگان English

majid jamili 1
yoonos farahmand 2
asghar qaenan 3
1 PhD Student, History and Civilization of Islamic Nations, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor Department of History and Archaeology, Faculty of Literature and Humanities,Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Associate professor Department of History and Civilization of Islamic Nations, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Khetat-Alketabh which was in charge of scribing administrative correspondence for princes,caliphs, and government department,was one of the basic administrative department of the Andalusian Omayyads government system which underwent changes during Caliphate priod when Omayyads named themselves  Caliphs compared to  Emirate time in  which the rulers were just Emir.The present research with analysis the Khetat-Alketabh and in descriptive- analytical historical way,tries to answer  the question of what changes in the khetat–Alketabh was created during the Andalusian Omayyads Caliphate period ? The findings of this research show that khetat–Alketbh was changed during the transformation of the Omayyads  political  and administrative system from Emirate to Caliphate  and  from the scribe to the minister of scribe and imitation of the Eastern Islamic scribing was decreased and rhythmical and ornamented prose became widespread in it ; Moreover text and content of the administrative correspondence are changed and because of that, long writing, the writing of governmental charters, decree and letters of report and writing descriptive essays in the style and method of Andalusian had the opportunity to emerge and the government regulation was announced for the scribing profession. As a result of these changes,the Andalusiain style of scribing  was formed, along with the variety of styles and method by scribes, and khetat-Alketabh changed and evolved in this way.

کلیدواژه‌ها English

Khetat-Alketabah
Andalusian Omayyads
Omayyad Caliphate
litters bureau
scribe minister
آیتی، محمد ابراهیم(1363ش).آندلس،تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
ابن الابار، محمد بن عبد الله(1985م). الحله السیراء، تحقیق، حسن مونس، القاهره، درالمعارف.
ابن الأبار، محمد بن عبدالله(1380ق). اعتاب الکّتاب، تحقیق، صالح الأشتر، دمشق، مجمع اللغة العربیة.
ابن بسام، علی الشنترینی(1981م). الذخیره فی محاسن اهل الجزیره،تحقیق، احسان عباس، لیبیا – تونس، الدار العربیة للکتاب، ،ج1.
ابن بشکوال، خلف بن عبد الملک(1374ق). الصلة فی تاریخ أئمة الأندلس، تحقیق، السید عزت العطار الحسینی، القاهره، مکتبة الخانجی.
پول،استانلی لین (2012م). قصه العرب فی اسبانیا،ترجمه، علی الجارم بک،القاهره، کلمات.
ابن حیان، حیان بن خلف (1434ق). المقتبس من انبا اهل الاندلس، تحقیق، محمود علی مکی، القاهره، دارالکتب المصریه.
ابن حیان، حیان بن خلف (1424ق). المقتبس من انبا اهل الاندلس،تحقیق، محمود علی مکی، مکه، مرکزالملک فیصل للبحوث و الدراسات الاسلامیه،ج2.
ابن حیان، حیان بن خلف(1423ق). المقتبس من انبا اهل الاندلس،تحقیق، صلاح الدین الهواری، بیروت، المکتبه العصریه،ج4.
ابن حزم،محمد بن سعید (1987م). رسائل ابن حزم ، تحقیق، احسان عباس، بیروت، الموسسه العربیه للدرسان و النشر، ج2.
ابن الخطیب، لسان الدین (1426ق). تاریخ اسپانیای اسلامی در اعمال الاعلام، تحقیق، لیفی پروفنسال، القاهره، مکتبه الثقافه الدینیه.
ابن الخطیب، لسان الدین(1424ق). الاشاره الی ادب الوزاره، تحقیق، محمد کمال شبانه، القاهره، مکتبه الثقافه الدینیه.
ابن خاقان، الفتح بن محمد (1403ق). مطمح الأنفس و مسرح التأنس فی ملح أهل الأندلس، تحقیق، محمد علی شوابکة، بیروت، مؤسسة الرسالة.
ابن خلکان، أحمد بن محمد(1994م). وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق،إحسان عباس، بیروت، دار صادر.
ابن خلدون، عبدالرحمان(1375ش). مقدمه ابن خلدون، ترجمه، محمد پروین گنابادی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی،ج1.
ابن سعید، علی بن موسی(1953م). المغرب فی حلی المغرب، تحقیق، شوقی ضیف، القاهره، دارالمعارف، ج1، ج2.
الصفدی،صلاح الدین(1420ق).الوافی بالوفیات،تحقیق، احمد الارناووط، بیروت، داراحیاء التراث، ج7.
ابن الطقطقی، محمد بن علی(1418ق). الفخری فی الآداب السلطانیه، تحقیق، قدری مایو، حلب، دارالقلم العربی.
ابن عذاری،محمد بن محمد(1434ق). البیان المغرب فی أخبار الأندلس و المغرب، تحقیق، بشار عواد معروف، تونس، دارالغرب الاسلامی،ج2،ج3.
ابن الفرضی، عبد الله بن محمد(1408ق). تاریخ علما الاندلس، مصحح،السید عزت العطار الحسینی، القاهرة، مکتبة الخانجی، ج1.
ابن قوطیه(1410ق).تاریخ افتتاح الاندلس، تحقیق، ابراهیم الابیاری، القاهره، دارالکتاب المصری.
القلقشندی، احمد بن علی (1987م). صبح الأعشی فی صناعة الإنشاء، تحقیق، یوسف علی طویل، دمشق، دار الفکر، ج6، ج10.
ابن قتیبة (1429ق). ادب الکاتب، تحقیق، یوسف البقاعی، بیروت، دارالفکر.
ابن قتیبة (1418ق). الإمامة و السیاسة، تحقیق، خلیل المنصور، بیروت، دار الکتب العلمیة، ج2.
البشری، سعد(1417ق). الحیاه العلمیه فی عصرالخلافه فی الاندلس، مکه، معهدالبحوث العلمیه و التراث الاسلامی.
الحُمیدی، محمد بن ابی نصر(1425ق). جذوه المقتبس فی ذکر ولاه الاندلس، بیروت، المکتبه العصریه.
حاجی خلیفه (1376ش). تقویم التواریخ، مترجم، ناشناخته، مصحح، هاشم محدث، تهران،بی نا.
الحایک، سیمون (1962م). الناصر لدین الله اول خلیفه فی الاندلس، الجمیره، دار النشر للجامعیین.
 حماده، محمدماهر(1406ق). الوثائق السیاسیه و الاداریه فی الاندلس و شمالی افریقیه، بیروت، موسسه الرساله.
الحِمیری، محمد بن عبد الله(1408م). صفة جزیرة الأندلس، تصحیح، لیفی پروفنسال، بیروت، دار الجیل.
حسن،ابراهیم حسن(بی تا). النظم الاسلامیه، القاهره، مکتبه النهضه المصریه.
حسن ابراهیم حسن (1366ش). تاریخ سیاسی اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، جاویدان، ج1.
الخشنی، محمد بن حارث(1410ق). قضات قرطبه، تحقیق، ابراهیم الابیاری، القاهره، دارالکتاب المصری.
الدایه، محمد(1421ق). فی الادب الاندلسی، بیروت، دارالفکر.
رزقی، عبدالرحمن(2016م،دسامبر). الکتابة فی عصر الخلافة بالأندلس (422-316 هجری)، مجلة متون العلوم الاجتماعیه، شماره3، ج8: ص181-171.
الزرکلی، خیر الدین(2002م). الاعلام، بیروت، دار العلم للملایین، ج1.
السامرایی، اسامه(1443ق).تاریخ الوزراه فی الاندلس، بیروت، دارالکتب العلمیه.
الضبی، احمد بن یحیی(1426ق). بغیه الملتمس فی تاریخ رجال اهل الاندلس، بیروت، الکمتبه العصریه.
ضیف، شوقی،(1975م). تاریخ الادب العربی، القاهره، دارالمعارف، ج3،ج4،ج5،ج8.
ضیف، احمد(1998م). بلاغه العرب فی الاندلس، سوسه، دارالمعارف للطباع و النشر.
عباس، احسان(1969م). تاریخ الأدب الأندلسی (عصر سیادة قرطبة)، بیروت، دارالثقافة.
عنان، محمد عبدالله(1417ق). دولة الإسلام فی الأندلس، القاهرة، مکتبة الخانجی، ج1.
عبدالعزیز، عیسی(1355ق).الادب العربی فی الاندلس، القاهره، مطبعه الاستقامه.
فروخ، عمر(1981م). تاریخ الادب العربی، بیروت، دارالعلم للملایین، ج4.
القیسی، فایز(1409ق). الرسائل فی الاندلس فی القرن الخامس الهجری، عمان، دارالبشیر.
کلبی، ابن دحیه(1374ق). المطرب من أشعار أهل المغرب، تحقیق، إبراهیم الابیاری، بیروت، دار العلم.
الکتبی، محمد بن شاکر(1974م). فوات الوفیات، تحقیق، إحسان عباس، بیروت، دار صادر ،ج2.
الکتانی، محمد عبدالحی(بی تا). التراتیب الإداریة، تحقیق، عبد الله الخالدی، بیروت، دار الأرقم، ج1.
المقری، شهاب الدین (1997م). نفح الطیب من غصن الأندلس الرطیب، تحقیق، إحسان عباس، بیروت، دار صادر، ج1،ج3.
مواک، محمد(1380ش). تاریخ کتابت و کتّاب در عهد امویان در قرن 2 تا 4 هـجری، فصلنامه  بهارستان، مترجم: زهرا  شادمان ولوی، شماره  اول، دفتر3، ص123-111.
مولف مجهول( 1430ق). تاریخ الاندلس، تحقیق: عبدالقادر بوبایه، بیروت، دارالکتب العلمیه.
مطلق، حبیب(1967م).الحرکه اللغویه فی الاندلس، بیروت، المکتبه العصریه.
53- متی، ماریاخسوس(1999م). الادب الاندلسی،ترجمه،اشرف علی دعدور،بی جا،المجلس الاعلی للثقافه.
نصیرة، طیطح (1429ـ1430ق). الکتابة السلطانیة فی عصر الخلافة الامویة بالاندلس، پایان‌نامه کارشناسی ارشد گروه تاریخ میانۀ اسلامی، دانشکدۀ علوم اجتماعی و تمدن اسلامی، دانشگاه وهران،مغرب.
یاقوت، الحموی (1414ق). معجم الادباء، تحقیق، إحسان عباس، بیروت، دارالغرب، الإسلامی، ج1، ج3، ج5.
الیافعی، عفیف الدین(1417ق). مرآة الجنان ، بیروت، دار الکتب العلمیة،ج2.
دوره 6، شماره 21
پاییز 1403
صفحه 10-33

  • تاریخ دریافت 18 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 22 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 22 آبان 1403