نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

ارزیابی الزامات نهادیِ علم در تاریخ شیعیِ عصرصفویه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکترای تخصصی گروه تاریخ تشیع، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
چکیده
ارزیابی وضعیت علم در عصر صفویه می­تواند دریچه ­ای به دلایل ساختاریِ طلوع و غروب این عصر بگشاید. بر این اساس، سؤال اصلی پژوهش آن است که کدام الزامات نهادی به تحقق وضعیت اولیه تأسیس علم در عصر صفویه انجامیده است؟ و کدام خصایص، در ادامه، امکان­های تداوم وضعیت علمی را مخدوش ساخته است؟ پژوهش حاضر بر این فرضیه که معرف­های علم در عصر صفویه گویای وضعیتی نسبتاً استاندارد می­باشد، تمرکز کرده است اما در ادامه، چراییِ ناپایداری این وضعیت را جستجو کرده است. یافته­ های پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به اعتبار تحلیل کارکردیِ نظریه رابرت مرتن نشان می­دهد در حوزه شرایط درونی علم که نخستینِ آن عام­گرایی است، مستندات حاکی از تحقق نسبی اصل عینیت از طریق رهایی علم از پایگاه طبقاتی، ملیتی، قومیتی و زبانی است. استاندارد درونیِ دوم یعنی مالکیت جمعی نیز از منظر شکل­گیری اجتماعات علمی، و با دو مکانیسم ترجمه و انتقال یافته­های علمیِ ناهمزمان و همزمان، وضعیت نسبتاً شایسته­ای را نمایش می­دهد. اصل سومِ بیرونی نیز با نام بی­طرفی، از طریق تنوع رشته­های علمی، به اصل فراغت از ارزش منجر گردیده و از طریق تدارک بنیان­های عقلانی برای دین، به پرهیز نسبی از جهت­گیری تأییدی انجامیده است. از حیث شرط درونیِ چهارم یعنی شکِ سازمان­یافته نیز می­توان تشکیک­ها و نقدهای موجود میان اخباریون و اصولیون را نمونه شکِ روش­ شناختی در ساختار علمی این عصر دانست و شک اخباریون در خصوص عدم ­امکان دریافت اذن از شان زعامت مجتهدین توسط حکام را گواهی بر شکِ نهادی در این عصر تلقی نمود.هر چند بخش دیگر یافته­ ها، گویای ناپایداری استاندادهای علم در عصر صفویه است؛ زیرا عموماْ با پایان حکمرانی شاه ­طهماسب و با انحصارگرایی علوم نقلی نسبت به علوم عقلی، غلبه  اخباری­گری بر سایر جریان­های فکری، تحاشی فلسفه و رویکردهای بینارشته ­ای از سوی بخشی از فقها، فروکاستن کلیت علم به معارف دینی، بی­مهری نسبت به صنعت چاپ، عدم عبور از مدرسه به آکادمی، قلت کتابخانه­ ها، خرافه­ گرایی، تنیدگی روزافزون منافع علما و حکام و تعصب نسبت به هر گزاره غیرشیعی در علم، استاندادهای علم استمرار نیافت و بازگشت به رکود علمی در ایرانِ عصر صفوی مشاهده گردید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Evaluating the Institutional Requirements of Knowledge in Shiite History during the Safavid Era

نویسنده English

zahra sadat keshavarz
Ph.D. in History of Shi'ism, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده English

Assessing the state of science in the Safavid era can open a window into the structural reasons for the rise and fall of this era. Accordingly, the main question of the research is: which institutional requirements led to the realization of the initial state of the establishment of science in the Safavid era? And, in turn, which characteristics have distorted the possibilities of continuing the scientific situation? The present study has focused on the hypothesis that the definitions of science in the Safavid era reflect a relatively standard situation, but it has also explored the reasons for the instability of this situation. The findings of the research, using a descriptive-analytical method based on the functional analysis of Robert Merton's theory, show that, field of the internal conditions of science, the four institutional requirements proposed for science, including: a) universalism (liberation of science from class, nationality, ethnicity, and language); b) communal or collective ownership (formation of scientific communities); c) neutrality (diversity of scientific disciplines and provision of rational foundations for religion); and d) organized doubt (skepticisms and criticisms existing between Akhbarians and Usuliians), have a relatively acceptable position in accordance with the historical data available in the Safavid era. But another part of the findings indicates the instability of scientific standards in the Safavid era. Because generally, with the end of Shah Tahmasp's rule and the monopoly of traditional sciences over rational sciences, the dominance of Akhbarism over other intellectual currents, the ridicule of philosophy and interdisciplinary approaches by some jurists, the reduction of the entirety of science to religious knowledge, the lack of love for the printing industry, the lack of transition from school to academy, the scarcity of libraries, superstition, the increasing tension between the interests of scholars and rulers, and the prejudice against any non-Shiite proposition in science, the standards of science did not continue and a return to scientific stagnation was observed in Iran during the Safavid era.

کلیدواژه‌ها English

Equivalence chain
null signifier
articulation
Mahdism discourse
Safavid era
ابراهیمی­دینانی، غلامحسین. (1387). شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی، تهران، حکمت.
ابی­صعب، رولاجردی (1396). تغییر مذهب در ایران، ترجمه منصور صفت­گل، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
اردبیلی، احمد بن محمد. (۱۴۰۳). مجمع الفائده و البرهان فی­شرح إرشاد الأذهان، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
استرآبادی، محمدامین. (1424). الفوائد المدنیه، قم، النشر اسلامی.
افندی­اصفهانی، میرزاعبداالله. (1401). ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، تحقیق سیّداحمد الحسینی، قم، مطبعه الخیام.
امام­جمعه، مهدی. (1395). سیر تحول مکتب فلسفی اصفهان از ابن­سینا تا ملاصدرا، تهران، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
امین، سیّدمحسن. (1403). أعیان الشیعه، تحقیق سیّدحسن امین، بیروت، دار التعاریف للمطبوعات.
المهاجر، جعفر. (1410/1989). الهجرة العاملیة الی ایران فی­العصر الصفوی: اسبابها التاریخیه و نتائجها الثقافیه و السیاسیه، بیروت، دار الروضه.
الگود، سیریل. (1357). تاریخ پزشکی ایران و سرزمین­های خلافت شرقی، ترجمه بهار فرقانی، تهران، امیرکبیر.
اولئاریوس، آدام. (1363). سفرنامه، ترجمه احمد بهپور، تهران، سازمان انتشاراتی و فرهنگی.
بحرانی، یوسف بن­ احمد. (1966). لولوء البحرین فی الاجازات و تراجم رجال الحدیث، تحقیق محمد صادق بحرالعلوم، تحقیق و تعلیق محمدصادق بحرالعلوم، نجف، مطبعه النعمان.
براون، ادوارد. (1375). تاریخ ادبیات ایران (از آغاز عصر صفویه تا زمان حاضر)، ترجمه بهرام مقدادی، تهران، مروارید.
بوذری­نژاد، یحیی؛ ایرانپور، حسین. (1401). «پیامدهای سیاسی اجتماعی ظهور جریان اخباری­گری در دوره صفویه»، پژوهش­های ایران­شناسی، 12(23)، 66-45.
پارسا، فروغ. (1393). تفاسیر شیعی و تحولات تاریخی ایران، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
تاورنیه، ژان بابتیست. (1369). سفرنامه، ترجمه ابوتراب نوری، اصفهان، کتابفروشی سنائی.
ثواقب، جهانبخش. (۱۴۰۱). «موقعیت علمی ایران در عصرصفویه از نگاه سیاحان اروپایی»، علم و تمدن در اسلام، ۴(۱۴)، ۱۱۴-۹۵.
جعفریان، رسول. (1387ش). تاریخ ایران اسلامی(دفتر چهارم)، صفویه از ظهور تا زوال، تهران،  کانون اندیشه جوان.
جعفریان، رسول. (1379). صفویه در عرصه دین و­ فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جنابدی، امیربیگ. (1378). روضه­الصفویه، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
خوانساری، محمدباقر. (1360). روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ترجمه محمدباقر ساعدی خراسانی، تهران، کتابفروشی اسلامی.
دلاواله، پیترو. (1370). سفرنامه، ترجمه شعاع­الدین شفا، تهران، علمی و فرهنگی.
سپنتا، عبدالحسین. (1346). تاریخچه اوقاف اصفهان، اصفهان، اداره کل اوقاف اصفهان.
شاردن، ژان. (1345). سفرنامه، ترجمه محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، جلد چهارم و پنجم.
شاردن، ژان. (۱۳۷۴). سفرنامه، ترجمه اقبال یغمایی، تهران، توس، جلد سوم.
شهرستانی، محمّدبن عبدالکریم. (1361). توضیح الملل (الملل و النحل)، تحقیق و تصحیح محمدرضا جلالی نائینی، تهران، اقبال.
صدر، سیدمحمدباقر. (1421). المعالم الجدیده للاصول، قم، الدراسات ­التخصصیه للشهید الصدر.
صدرالمتألهین شیرازی، محمد. (۱۹۸۱). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، بیروت: دارالحیاء التراث العربی.
صفا، ذبیح الله. (1378). تاریخ ادبیات در ایران، تهران،  فردوس، جلد پنجم.
صفت‌‌گل، منصور. (1381). ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران صفوی، تهران، فرهنگی رسا.
طباطبایی، سیدمحمدکاظم. (1393). تاریخ حدیث شیعه2 (عصر غیبت)، قم، دارالحدیث.
فوکو، میشل. (1401)، نظم اشیاء: دیرینه­شناسی علوم انسانی، ترجمه یحیی امامی، تهران، مطالعات فرهنگی.
قاسمی، علی؛ موسوی­سیانی، سعید؛ جلیلیان، شیدا. (۱۴۰۳)، «تعابیر قرآنی به منزله­ی نشانگان فرهنگی مشروعیت‌بخش به شاه اسماعیل اول صفوی؛ مطالعه­ی موردی فتوحات شاهی»، علم و تمدن در اسلام، ۵(۱۹)، ۶۷-۴۳.
قزوینی، جودت. (1426). المرجعیّه الدینیّه العلیا عند الشیعه الامامیّه، بیروت، دارالرافدین.
قزوینی­رازی، عبدالجلیل. (۱۳۵۸). النقض معروف به بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضایح الروافض، تصحیح جلال­الدین حسینی آرموی (محدث)، تهران، انجمن آثار ملی.
قفطی، ابوالحسن علی بن یوسف. (1371). تاریخ­الحکمای قفطی، به­کوشش بهین دارایی، تهران، دانشگاه تهران.
کربن، هانری. (1369). فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی، ترجمه سیّدجواد طباطبائی، تهران، توس.
کربن، هانری. (1377). تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه سیدجواد طباطبایی، تهران، کویر.
کرسول، جان­دبلیو. (1391). طرح پژوهش رویکردهای کیفی، کمی، و ترکیبی، ترجمه علیرضا کیامنش و مریم دانای طوس، تهران، جهاد دانشگاهی واحد علامه طباطبایی.
کرکی، حسین بن شهاب‌‌الدین. (1396). هدایه الابرار الی طریق الائمه الاطهار، تصحیح رؤوف جمال‌‌الدین، نجف، بی‌‌نا.
کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی؛ اصغر، منتظرالقائم. (1397). «تبیین و تحلیل نقش اجتماع علمی در فرآیند تمدّنی دولت شیعی صفویه»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، 51(2)، 265-299.
کمپفر، انگلبرت. (۱۳۶۰). سفرنامه، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی.
مجلسی، محمدباقر. (1386). کتاب رجعت، ترجمه حامد موسوی، قم، دلیل ما.
مجلسی، محمدتقی. (1414). لوامع صاحب قرانی(مشهور به شرح فقیه)، قم، اسماعیلیان.
مفید، محمدبن نعمان. (1413ق). اوائل المقالات، به کوشش مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران و مؤسسه مطالعات اسلامی.
مطهری، مرتضی. (1384). مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا.
منزوی، احمد. (1348). فهرست نسخه­های خطی فارسی، تهران، نشر مؤسسه فرهنگ منطقه­ای.
نصر، سیّدحسین. (1359). علم و تمدن دراسلام، تهران، خوارزمی.
واله­اصفهانی، محمدیوسف. (1372). خلد برین(ایران در روزگار صفویان)، به کوشش میرهاشم محدث، تهران، بنیاد موقوفات محمود افشار.
وبر، ماکس. (1400)، اخلاق پروتستانی و روح سرمایه­داری، ترجمه مرتضی ثاقب­فر، تهران، جامی.
وحیدقزوینی، محمدطاهر. (1383). عباس­نامه: شرح زندگانی 22ساله شاه­عباس ثانی، تصحیح و تحشیه ابراهیم دهگان، اراک، کتابفروشی داودی.
Arjomand, S. A. (1984). “The Shadow of God and the Hidden Imam. Religion, Political Order and Societal Change in Shi'ite Iran from the Beginning to 1890-. Chicago-London, the Un. of Chicago Press.
Cannavo, L. (1977). Social models of Scientific Knowledge. International Sociology, 12(4), 475-496.
Calder, N. (1983). “The structure of Authority in Imami Shi'i jurisprudence”, Diss., London university.
Crothers, C. (1987), Robert K. Merton, Publisher: Tavistock Books.
Humphreys, Stephen (1991). Islamic History: A Framework of Inquiry, Princeton University Press.
Merton, R. K. (1973). "The Normative Structure of Science",
in Merton, R. K., The Sociology of Science: Theoretical and
Empirical Investigations, Chicago: University of Chicago Press
Merton, R. k. & Etal (1977). the sociology of science in Europe, Car bondalecus A: southern Ilion is university.
Merton, R. K. (1973). "The Normative Structure of Science",
in Merton, R. K., The Sociology of Science: Theoretical and
Empirical Investigations, Chicago: University of Chicago Press
Modarresi, H. (1984). "Rationalism and Traditionalism in Shi'i Jurisprudence: A Preliminary Survey", Studia Islamica, 59, 141-158.
Newman, A. J (1993). “The myth of the clerical migration to Safawid Iran: Arab Shiite opposition to 'Ali al-Karaki and Safawid Shiism,” Die Welt des Islams, 32(1), 66-112.
دوره 5، شماره 20
تابستان 1403
صفحه 110-142

  • تاریخ دریافت 08 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 06 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 07 دی 1403