نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

رویکرد عرفانی و تمدنی طریقت مرشدیّه (سده‌های چهارم تا هشتم هجری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
شیخ ابواسحاق کازرونی، از بزرگان صوفیۀ نیمه دوّم قرن چهارم و اوّایل قرن پنجم در کازرون بود. وی، پس از تحصیل نزد عارفان بزرگ آن زمان، طریقت ابوعبدالله‌محمدبن‌خفیف از صوفیان بزرگ شیراز را به دلیل انطباق با عقایدش برمی‌گزیند. شیخ‌ابواسحاق در راستای اعتقاداتش مجموعه مرشدیه را در شهر کازرون تأسیس می‌کند که در سده‌های بعد، گسترش یافت. در این راستا، نوشتار حاضر با روش کتابخانه‌ای و توصیفی- ‌تحلیلی و با طرح این سؤال که، طریقت مرشدیّه در کازرون از چه جایگاه و اهمّیتی برخوردار گشت؟ کارکرد عرفانی و سیر تحوّل فرهنگی اقدامات عمرانی مجموعۀ مرشدیّه را در سده‌های چهارم، پنجم و هشتم هجری، بررسی می‌کند تا جایگاه و ارزش آن را تبیین نماید.نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مجموعۀ مرشدیّه، بنایی با کارکردهای چند‌گانه شامل مسجد جامع، خانقاه و تحت‌السراج (اقامتگاه مریدان غریب) بود. این مجموعه، با هدف ترویج دین اسلام و دستگیری از مستمندان و مسافران شکل گرفت و با قرارگیری مقبرۀ شیخ‌ابواسحاق در آن، به صورت مجموعۀ آرامگاهی تا قرن‌ها محل زیارت پیروان او شد. سپس در قرن هشتم هجری، شیخ امین‌الدّین‌بلیانی (از پیروان شیخ ابواسحاق)، بناهای عام‌المنفعۀ دیگری نیز به آن افزود. نکته مهم در مورد این مجموعه، تأثیر قابل توجه آن بر فرایند گسترش شهر کازرون می‌باشد که مسجد‌جامع‌ شهر را نیز در بر‌می‌گرفته است. هم‌اکنون مقبرۀ شیخ‌ابواسحاق، تنها اثر باقیمانده از مجموعۀ مرشدیه است که به دلیل شکل و ساختار معماری ویژۀ خود و همچنین ارتباط آن با رفتارهای آیینی، قابل توجه است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The mystical and civilizational approach of the Murshidiyya Tariqat (fourth to eighth centuries of Hijri)

نویسنده English

aazam RahimiJaberi
Associate Professor of the Department of History Education, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

Sheikh Abu Ishaq Kazrooni was one of the great Sufis of the second half of the 4th century and the beginning of the 5th century in Kazroon. After studying with the great mystics of that time, he chooses the Tariqat of Abu Abd Allah Mohammad Bin Khafif, one of the great Sufis of Shiraz, because it conforms to his beliefs. In line with his beliefs, Sheikh Abu Ishaq established the Morshidiya complex in the city of Kazroon, which expanded in the following centuries. In this regard, the present article is written with a library and descriptive-analytical method and by posing the question that, what position and importance did the Murshidiyeh tariqat enjoy in Kazeroon? It examines the mystical function and the course of cultural evolution of the construction measures of the Morshidiya complex in the fourth, fifth and eighth centuries of Hijri, to explain its position and value.
The results of the research show that the Morshidiya complex was a building with multiple functions, including a mosque, a monastery, and Taht al-Sarraj (a residence of strange disciples). This complex was formed with the aim of promoting the religion of Islam and arresting the poor and travelers, and with the placement of the tomb of Sheikh Abu Ishaq in it, it became a place of pilgrimage for his followers as a tomb complex for centuries. Then, in the 8th century of Hijri, Sheikh Amin al-Din Belyani (one of the followers of Sheikh Abu Ishaq) added other non-profit buildings to it. The important thing about this collection is its significant impact on the expansion process of Kazeroon city, which includes the city''s Grand Mosque. Currently, the tomb of Sheikh Abu Ishaq is the only remaining work of the Morshidiya complex, which is remarkable due to its special architectural shape and structure, as well as its connection with ritual behaviors.

کلیدواژه‌ها English

architectural history
mysticism
Kazron
Morshidiya collection
Sheikh Abu Ishaq Kazroni
Sheikh Aminuddin Belyani
ابن عثمان. محمود (1358). فردوس‌المرشدیّه‌فی‌اسرار‌الصمدیه (سیرت‌نامۀ شیخ ‌ابواسحاق‌کازرونی). به کوشش ایرج افشار، تهران: انجمن آثار ملی.
ابن عثمان. محمود (1380). مفتاح‎الهدایه ‌و ‌مصباح‌العنایه (سیرت‌نامه سید‌امین‌الدّین‌بلیانی). تصحیح منوچهر مظفریان، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
ابن‌بلخی (1374). فارسنامه ابن‌بلخی. مصحّح لسترنج و نیکلسن، توضیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس شناسی.
ابن‌جنید‌شیرازی. عیسی (1364). تذکره هزارمزار (ترجمه شدالازار). بتصحیح نورانی وصال، شیراز: کتابخانه احمدی شیراز.
ابن‌عثمان. محمود (1333). فردوس المرشدیّه فی‌اسرار‌الصمدیه (سیرت نامۀ شیخ‌ ابواسحاق‌کازرونی). به کوشش ایرج افشار، تهران: کتابخانه دانش.
اصطخری. ابواسحق‌ابراهیم (1340). المسالک و الممالک. به کوشش ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
افشار. ایرج (1358). "سندی دربارۀ بقعۀ شیخ ‌مرشد‌کازرونی"، آینده، سال پنجم، شماره اوّل، صص 137-147.
امامی میان پشته، یگانه و شریف خطیبی، سودابه (1394). «بررسی ریخت‌شناسی مسجد فرح‌آباد ساری در مقایسه با مسجد امام اصفهان». کنفرانس بین المللی عمران، معماری و زیر ساخت‌های شهری، تبریز، صص 11-1.
اوحدی بلیانی. تقی‌الدّین محمد‌بن‌محمد (1389). عرفات‌العاشقین و عرصات العارفین، تصحیح ذبیح الله صاحبکاری و آمنه فخر احمد، تهران: میراث مکتوب، ج 1.
بهروزی، علی نقی (1338). «مسجد شیخ مرشد و آرامگاه شیخ. روزنامه پارس»، شماره 4359، 25/2/1359 و 4374، 26/4/1359.
پیرنیا، محمدکریم (1386). سبک‌شناسی معماری ایرانی. تدوین غلام حسین معماریان، تهران: سروش دانش.
تبریزی، محمدحسین‌بن‌خلف تبریزی متخلص به برهان (1362). برهان قاطع. به اهتمام دکتر محمد معین، تهران: امیرکبیر. ج 4.
جامی. عبدالرحمن‌بن‌احمد (1386). نفحات الانس من حضرات القدس. به کوشش مهدی توحیدی پور، تهران: سعدی.
حاتم، غلامعلی (1379). معماری اسلامی ایرانی در دوره سلجوقیان. تهران: جهاد دانشگاهی.
حسینی یزدی، سید ‌رکن‌الدّین (1341). جامع الخیرات (وقفنامۀ سید رکن الدّین حسینی یزدی). به کوشش محمدتقی دانش پژوه و ایرج افشار، تهران: بی نا.
حکم آستانۀ شیخ ابواسحاق کازرونی. سازمان اسناد ملی ایران، شماره 826.
خواندمیر. غیاث‌الدّین بن همام‌الدّین‌الحسینی (1353). تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر. تهران: کتابفروشی خیّام. ج 2.
خیراندیش، عبدالرسول، رحیمی‌جابری، اعظم (1398)، " شکل‌گیری و گسترش خانقاه‌های مرشدیه در هند و چین (سده هشتم هجری)، تاریخ اسلام، سال بیستم، بهار، شماره هفتاد و هفتم، صص 219- 266.
دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت نامه. تهران: دانشگاه تهران. ج 14.
الدیلمی. ابوالحسن (1363). سیرت ‌الشیخ‌ الکبیر ‌ابوعبدالله ابن ‌الخفیف ‌الشیرازی. ترجمۀ رکن‌الدین ‌یحیی ‌بن‌جنید‌الشیرازی، به کوشش شیمل طاری، تهران: بابک.
رحیمی‌جابری، اعظم (1397)، "نقش شیخ‌ابواسحاق‌کازرونی در گسترش اسلام در کازرون (نیمه دوم قرن چهارم تا اوایل قرن پنجم هجری)"، پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، سال هفتم، شماره اول، پیاپی 13، صص 11- 26.
رسولی، هوشنگ (1384). تاریخچه و شیوه‌های معماری در ایران. تهران: پشوتن.
روستا، جمشید (1396)، «واکاوی جایگاه خواجه اتابک علاء‌الدین و اتابک قطب‌الدین محمد در کرمان گشته و حال»، مجله مطالعات ایرانی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنرکرمان، سال شانزدهم، شماره سی و یکم، بهار و تابستان، صص 83-99.
زرکوب شیرازی. ابوالعباس معین‌الدّین احمد بن شهاب‌الدّین‌ابی‌الخیر (1350). شیرازنامه. به کوشش اسماعیل واعظ جوادی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
 زرین کوب. عبدالحسین (1385). جستجو در تصوّف ایران. تهران: امیرکبیر.
شرف الدین ابراهیم (1349). تحفة اهل العرفان. به کوشش جواد نور بخش،. تهران: خانقاه نعمت اللهی.
شمس، محمد جواد (1376). «خاندان بلیانی». معارف، دوره چهاردهم، شماره 2، صص 250-218.
عطارنیشابوری. فریدالدّین (1383). تذکره الاوّلیاء. تصحیح: رینولد آلن نیکلسون، بازنگاری: ع. روح بخشان، تهران: انتشارات اساطیر.
عمرمرشدی. شمس‌الدّین محمد بن سلیمان (1383). معدن‌الدرر فی سیره الشیخ حاجی‌عمر، به تصحیح عارف نوشاهی و معین نظامی، تهران: کازرونیه.
فرشچی، حمید رضا. دانایی نیا، احمد و اشرفی، احمد، (1395). «نظام هندسی زمینه‌های رسمی بندی یک پا، برگرفته از دایره محیطی». دو فصلنامه مرمت و معماری ایران، سال ششم، شماره دوازدهم، پاییز و زمستان، صص 138-127.
 فرهنگ جغرافیایی ایران. (1330). تهران: چاپخانۀ ارتش. ج 7.
کاوتس. رالف، (1392). «شبکه کازرونی»، چشم اندازهایی از جاده‌ی ابریشم دریایی. مترجمان محمد باقر وثوقی و پریسا صیادی، تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام، صص 86-75.
کیانی. محسن (1369). تاریخ خانقاه در ایران. تهران: طهوری.
لاله، هایده، شیخ‌ الحمایی، عماد‌الدین (1387). «بناهای معروف به ابواسحاقیه در ایران و سرزمین‌های اسلامی» مجله دانشکدۀ ادبیات و علوم انسان دانشگاه تهران، شمارۀ دوم، دورۀ 13، صص 131-111.
محمدی، جمال؛ همکاران (1395)، «تحلیل فضایی و مکان‌یابی جایگاه‌های سوخت‌گیری شهر کازرون»، نشریه پژوهش و برنامه ریزی شهری، سال هفتم، شماره بیست و چهارم، بهار، صص 105- 120.
مُدرّس. میرزا محمد علی (بی تا). ریحانه الادب. تبریز: چاپخانۀ شفق. ج 7.
مستوفی قزوینی. حمدالله (1336). نزهه القلوب. به اهتمام محمد دبیر سیاقی، تهران: کتابخانه طهوری.
مستوفی قزوینی. حمدالله (1339). تاریخ گزیده. بتصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.
مقدسی. ابوعبدالله محمد بن احمد (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. ترجمه علی نقی منزوی، تهران: شرکت مولفان و مترجمان ایران. ج 2.
میر، محمد تقی (1368). بزرگان نامی پارس. شیراز: دانشگاه شیراز. ج 1.
نسوی. شهاب الدّین محمد خرندزی زیدری (1344). سیرت جلال الدّین مینکبرنی. تصحیح مجتبی مینوی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
وصاف الحضره شیرازی. فضل‌الدّین بن عبدالله (1346). تحریر تاریخ وصاف. به قلم عبدالمحمد آیتی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
هدایت. رضاقلی (1316). ریاض العارفین. تهران: کتابفروشی مهدیه.
Arberry.A.J.)1950). "The Biography of shaikh Abu Ishaq al-kazaruni",Orient3, pp.163-182.
دوره 5، شماره 20
تابستان 1403
صفحه 35-62

  • تاریخ دریافت 11 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 29 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 02 بهمن 1403