نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

اقتباس از آثار نجومی تمدن‌های گذشته، زمینه‌ساز پیشرفت علم نجوم تا برآمدن آل بویه

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان
1 استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و عضو گروه مدیریت و تمدن مرکز پژوهشی تمدن اسلامی پیامبر اعظم (ص)، قم، ایران.
2 کارشناس و معاون مرکز مطالعات و پژوهش‌های فلکی نجومی، قم ایران.
چکیده
از جمله علومی که مسلمانان در آن علم از سایر تمدن‌ها بهره بردند و در مرحله بعد به پیشرفت‌ها و دستاوردهای قابل توجهی دست یافتند، علم نجوم است. آگاهی از بهره‌گیری مسلمانان از داشته‌های تمدنی پیشینیان به‌ویژه در علم نجوم، از آن جهت که نوع تعامل مسلمانان را با سایر تمدن‌ها آشکار می‌سازد و می‌تواند از این تجربه در مسیر دست‌یابی به تمدن نوین اسلامی استفاده کند، از اهمیت برخوردار است. سوالی که این نوشتار به آن پاسخ داده این است که مسلمانان چگونه از داشته‌های نجومی سایر تمدن‌ها استفاده کردند و این امر چه تاثیری بر روند اعتلای این علم تا دوره آل بویه گذاشته است؟ بهره‌گیری از منابع متقدم و استفاده از روش توصیفی-تحلیلی نشان می‌دهد در اثر تشویق‌های حاکمان مسلمان و برخی از خاندان‌های با نفوذ همانند برمکیان و بنوموسی، بسیاری از آثار نجومی سایر تمدن‌ها از جمله آثار تمدنی یونان، ایران و هند به عربی ترجمه شدند و این آثار به نوبه خود، ضمن اینکه سبب ظهور منجمانی شد که از داشته‌های نجومی تمدن‌های سابق بهره می‌بردند، سبب شد همین دسته از منجمان، آثار دقیق‌تری را در این علم تولید کنند. علاوه بر این، منجمان این دوره ضمن شناسایی و اصلاح مشکلات مدل‌های بطلمیوسی، به دستاوردهای جدیدی دست یافتند. برخی از این دست‌آوردها عبارتند از: تعیین دقیق‌تر میزان سال خورشیدی، اندازه‌گیری طول یک درجه نصف‌النهار، نظریات جدیدی درباره حرکت افلاک و رویت هلال، تعیین جهت قبله و ساخت اسطرلاب.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Adaptation of the astronomical works of past civilizations, the foundation of the progress of astronomy until the rise of Al Boyeh

نویسندگان English

yadolah hajizadeh 1
Ahmad Rahmani dehnavi 2
1 . Assistant Professor at the Research Institute of Islamic Sciences and Culture and a member of the Management and Civilization Department of the Prophet's (PBUH) Civilization Center, Qom, Iran.
2 Expert and Deputy of Astronomical Studies and Research Center, Qom, Iran.
چکیده English

Astronomy is one of the sciences in which Muslims benefited from other civilizations and achieved significant progress and achievements in the next stage.  It is important to know about the use of Muslims from the civilization of their predecessors, especially in astronomy, because it reveals the type of interaction of Muslims with other civilizations and can use this experience in the path of achieving the new Islamic civilization. The question answered by this article is how Muslims used the astronomical properties of other civilizations and what effect did this have on the advancement of this science until the Al-Buyeh period? Utilizing advanced sources and using the descriptive-analytical method shows that as a result of the encouragement of Muslim rulers and some influential families such as Barmakian and Benumousi, many astronomical works of other civilizations, including the civilizational works of Greece, Iran and India, were translated into Arabic and this The works, in turn, caused the emergence of astronomers who took advantage of the astronomical assets of previous civilizations, and caused the same group of astronomers to produce more accurate works in this produce science In addition, the astronomers of this period achieved new achievements while identifying and correcting the problems of Ptolemaic models. Some of these achievements include: more accurate determination of the solar year, measuring the length of one degree of meridian, new theories about the movement of the stars and sighting of the crescent, determining the direction of Qibla and making an astrolabe.

کلیدواژه‌ها English

Astronomy
non-Muslims
civilization
Iran
Greece
India
قرآن کریم.
ابن ابی‌اصیبعه، موفق الدین احمد بن قاسم (2001 م). عیون الانباء فی طبقات الاطباء، مصر، الهیئة المصریة العامه للکتاب، ج1، ج2.
ابن سینا، حسین بن عبدالله (1953). رسائل ابن سینا، استانبول، مطبعه ابراهیم خروز، ج2.
ابن سینا، حسین بن عبدالله (1405). الشفا(طبیعیات)، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ج2.
ابن صاعد اندلسى، صاعد بن احمد (1376). التعریف بطبقات الأمم، تهران، مرکز پژوهشى میراث مکتوب. 
ابن العبری، غریغوریوس بن هارون (1992م). تاریخ مختصر الدول، بیروت، دارالمشرق.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق (بی‌تا). الفهرست، بیروت، دارالمعرفة.
ا. رنان، کالین (1366). تاریخ علم کمبریج، ترجمه حسن افشار، تهران، نشر مرکز.
الکک، ویکتور (1342ش). «تاثیر صابئین حران در تمدن اسلامی»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، س10، ش3، صص358-367.
باقری، محمد (1375). «بتّانی ابوعبدالله محمد»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ج2.
بتّانی، محمد بن جابر (2005). الزیج الصابی، بیروت، دار و مکتبه بیبلیون.
بغدادى، اسماعیل پاشا (1951م). هدیة العارفین  اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، چ1، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ج1.
بلاذری، احمد بن یحیی (1417ق). انساب الاشراف، بیروت، دارالفکر، ج2.
بلاذرى، احمد بن یحیى (1988). فتوح‌البلدان، چ1، بیروت، دار و مکتبه الهلال،
بهلول، حمید (1384ش). «مدخل اقبال و ادبار»، دانشنامه ایران، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1380ش). الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، تحقیق پرویز اذکایی، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.  
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1352ش). تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ترجمه احمد آرام، تهران، دانشگاه تهران.
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1403ق). تحقیق ماللهند، بیروت، عالم الکتب.
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1362). التفهیم لاوایل صناعة التنجیم، چ1، تهران، بابک.
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1422ق). القانون المسعودی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج3.
بیهقی، احمد بن حسین (1410ق). شعب الایمان، چ1، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج2.
جمیلی، رشید (1385). نهضت ترجمه در شرق جهان اسلام در قرن سوم و چهارم هجری، ترجمه صادق آئینه وند، تهران، سمت.
چلونگر، محمدعلی و دیگران (1399ش). «بررسی زمینه‌های فعالیت نجومی صابئان و نقش آنها در علم نجوم در سده سه و چهار هجری»، دو فصلنامه علمی مطالعات تاریخی جهان اسلام، س 8، ش 15، صص117-136.
حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله (1455ق). کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ج2.
حاجی زاده، یدالله(1402ش)، «برخورد مسامحه‌آمیز با پزشکان هندی در عصر اول عباسی و تاثیرات تمدنی آن»، فصلنامه علمی علم و تمدن در اسلام، سال پنجم، ش18، صص71-89.
خطیب بغدادی، احمد بن علی (1395ق). الرحله فی طلب الحدیث، چ1، بیروت، دارالکتب العلمیه.
رزمجو، جمال عبدالله فرهی (1398ش). «نقش مارونی‌ها در سهم‌بندی قدرتِ مسلمانان و مسیحیان در لبنان عصر عثمانی»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، دوره13، ش24، صص61-89.
روح اللهی، حسین (1389). «پیشرفت‌های حیرت انگیز، احکام نجوم»، نشریه کتاب ماه علوم و فنون، ش126، صص94-103.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1387ش). کارنامه اسلام، تهران، امیرکبیر.
زمانى قمشه‏اى، على (1387ش). هیئت و نجوم اسلامى، چ1، قم، موسسه امام صادق(ع)، ج3.
سزگین، فواد (1412ق). تاریخ التراث العربی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ج6.
شوقی، ابوخلیل (1417ق). الحضارة العربیه الاسلامیه، دمشق، دارالفکر.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1398ش) توحید، چ1، قم، جامعه مدرسین.
صلیبا، جورج (1392ش). «نجوم و احکام نجوم در دوره اسلامی» ترجمه یونس مهدوی، مجله علمی میراث علمی اسلام و ایران، ش3، صص52-63.
طبرى، على بن سهل (1423ق). فردوس الحکمة فی الطب، چ1، بیروت، دار الکتب العلمیة.  
طبری، محمد بن جریر (1387ق). تاریخ طبری، چ2، بیروت، دارالتراث، ج6.
عظیمی اعتمادی، محسن (1376ش). «نهضت ترجمه و نقل علوم و آثار بیگانگان»، نامه فرهنگ، ش26، صص134-147.
الفاخوری، حنا، الجر، خلیل (1377). تاریخ فلسفه در جهان اسلام، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، علمی و فرهنگی.
قاسملو، فرید (1384ش). مدخل بنوصباح، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دائرة‌المعارف اسلامی، ج4.
قدامة بن جعفر (1981م). الخراج و صناعة الکتابه، بغداد، دار الرشید للنشر.
قربانی، رحیم (1384). «ریشه‌های دینی علم نجوم (بررسی سیستم حرکتی سیارات و ستارگان در اسلام)» ذهن، ش21و22، صص101-124.
قفطی، علی بن یوسف (1371ش). تاریخ الحکماء، تهران، دانشگاه تهران، 1371.
قمی، شیخ عباس (1404ق). سفینة البحار، چ1، قم، اسوه.
کراجکی، ابوالفتح (1369ش). کنز الفوائد، قم، مکتبة المرتضوی.
کلانتری ارسنجانی، علی‌اکبر (1416ق). الجزیه و احکامها فی الفقه الاسلامی، قم، موسسه نشر اسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1362ش). الکافی، تهران، اسلامیه، ج3.
کحاله، عمر رضا (بی‌تا). معجم المولفین، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
کورکیس، عواد (1992م). الذخائر الشرقیه، بیروت، دارالغرب الاسلامی، ج5.
کینگ، دیوید (1384ش). قبله‌یابی در اسلام، ترجمه حسین ناهید، اصفهان، خامه ریاضیات.
گلیپسی، چارلز کولستون (1436ق). زندگی‌نامه علمی دانشوران، ترجمه احمد آرام، تهران، علمی و فرهنگی، ج1.
گیاهی یزدی، حمیدرضا (1384ش). «مدخل ثابت بن قره(آثار علمی)»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دائرة‌المعارف اسلامی، ج4.
مجلسی، محمدباقر (1363ش). بحارالانوار، تهران، اسلامیه، ج55، 33.
مدرس رضوی، محمدتقی (1334ش). احوال و آثار خواجه نصیرالدین طوسی، تهران، دانشگاه تهران.
مسعودی، علی بن حسین (1409ق). مروج ‏الذهب، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجرة، ج4.
معصومی همدانی، حسین (1383ش). «مدخل بنوموسی»، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ج12.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1413). اوائل المقالات، قم، دارالمفید.
مقبول احمد (1346ش). «علم جغرافیا و تطورات آن در جهان اسلام»، ترجمه احمد آرام، نشریه معارف اسلامی(سازمان اوقاف)، ش3، صص90-112.
میه‌لی، آلدو (1371ش). علوم اسلامی و نقش آن در تحولات علمی جهان، ترجمه محمدرضا شجاع رضوی و اسدالله علوی، مشهد، آستان قدس رضوی.
نامشخص (1360ش). «ابوالحسن ثابت بن قرّه حرانی تحلیلی بر زندگی و آثار دانشمندان اسلامی، ریاضی و نجوم»، مجله دانشگاه انقلاب، ش7.
نصر، سید حسین (1386ش). علم و تمدن در اسلام، چ3، ترجمه احمد آرام، تهران، امیرکبیر.
نلینو، کرلو آلفونسو ( 1349ش). تاریخ نجوم اسلامی، ترجمه احمد آرام، تهران، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
هاشمی، سید احمد (1389). نهضت ترجمه، تهران، نشر مرجع.
هونکه، زیگرید (1370ش). فرهنگ اسلام در اروپا، ترجمه مرتضی رهبانی، تهران، فرهنگ اسلامی.
یعقوبی، ابن واضح (بی‌تا). تاریخ یعقوبى، بیروت، دار صادر.
دوره 6، شماره 21
پاییز 1403
صفحه 79-102

  • تاریخ دریافت 19 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 25 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 30 بهمن 1403