نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نقش عرفان اسلامی درشکل‌گیری باغ‌های شفابخش ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 دانشجوی کارشناس ارشد معماری منظر، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
چکیده
تنش‌های ناشی از شیوه مدرن زندگی پیامدهای ناگوار روانی و جسمی برای انسان به‌بار آورده و تحقیقات اخیر در خصوص تاثیرات درمانی طبیعت بر انسان، موجب شکل‌گیری مبحثی نوین با نام مناظر شفابخش شده است. اما قرن‌هاست که شفابخش بودن باغ‌های تاریخی ایران ثابت شده است. باغ ایرانی از آثار فاخر تمدن ایران است که با ورود اسلام به این سرزمین و تغییر جهان‌بینی مردمان، همچنین بروز اندیشه‌های عرفانی برگرفته از اسلام تحولی شگرف یافت. با توجه به اهمیت پدیده شفابخشی در معماری منظر، پژوهش حاضر به ریشه‌های پیدایش این مفهوم در باغسازی کهن ایران پرداخته و چگونگی تاثیر عرفان اسلامی در شفابخشی باغ را تبیین می‌کند. با تکیه بر استدلال منطقی و تحلیل اسناد کتابخانه‌ای، تعریفی جامع از باغ ایرانی و ریشه‌های شکل‌گیری آن ارائه می‌شود. سپس جایگاه عرفان در اسلام و نقش آن در شکل‌گیری هنر، معماری و باغسازی بررسی می‌گردد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که معمار مسلمان ایرانی، با الهام از اصول عرفان اسلامی، فضایی را طراحی کرده است که فراتر از کارکردهای کالبدی، آگاهانه دارای خاصیت شفابخشی است. حضور در باغ ایرانی، تجربه‌ای عارفانه است که ابتدا موجب شفای معنوی می‌شود. این امر با اعتلای روح و روان، به شفای جسمی منتهی شده، نهایتا سلامت کلی انسان را به‌همراه دارد. یافته‌های این تحقیق تأکید می‌کنند که عرفان اسلامی، به‌عنوان زیربنای فکری و معنوی معمار ایرانی، نقش کلیدی در ایجاد فضاهای شفابخش داشته است. باغ ایرانی میراثی فرهنگی و الگویی الهام‌بخش برای طراحی فضاهای معاصر با هدف افزایش سلامت است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of Islamic Mysticism in the Formation of Healing Iranian Gardens

نویسندگان English

Mahdi Motamedmanesh 1
Parisa Arnavaz 2
1 Assistant Professor of Architecture, Department of Architecture, Faculty of Arts and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 M.Sc. Student of Landscape Architecture, Department of Architecture, Faculty of Arts and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده English

The pressures of modern life have created significant psychological and physical challenges for humans. Recent studies on nature’s therapeutic effects have introduced healing landscapes, yet the restorative qualities of Iran’s historical gardens have been recognized for centuries. The Persian garden, a masterpiece of Iranian civilization, underwent a major transformation with the advent of Islam, a shift in worldview, and the rise of Islamic mysticism. This study explores the origins of healing concepts in Persian garden design and how Islamic mysticism shaped their restorative qualities. Through logical reasoning and analysis of historical and literary sources, the research provides a comprehensive understanding of the garden’s formation and spiritual dimensions. It also examines the influence of Islamic mysticism on Iranian art and architecture. The findings reveal that Iranian Muslim architects, inspired by mystical principles, designed gardens that transcend physical functionality to offer healing properties. These gardens foster mental clarity and emotional balance, promoting physical well-being and holistic health. The study highlights Islamic mysticism as the intellectual and spiritual foundation behind these healing environments. As both a cultural heritage and a timeless design paradigm, the Persian garden offers valuable insights for contemporary landscape architecture, providing a sustainable model for creating spaces that nurture human well-being in today’s fast-paced world.

کلیدواژه‌ها English

Persian Garden
Islamic Mysticism
Healing Landscapes
Spiritual Health
قرآن کریم
آلوستانی‌‌مفرد، محسن (1384). «عرفان اسلامی»، بازتاب اندیشه، ش71، ص 30-26.
اسعدی، محمدمصطفی (1402). «علمی سازی سلامت در فرهنگ عمومی مبتنی بر مفهوم «نُشرت» در فرهنگ اسلامی»، علم و تمدن در اسلام، ص 32-10.‎
ادیبی، علی‌اصغر و مینا اکبرزاده (1392). «منظر سلامت؛ باغ‌های شفابخش، رویکرد باغ ایرانی به سلامتی»، منظر، ش24، ص  21-18.
اردلان، نادر و لاله بختیار (1390). حس وحدت، ترجمه ونداد جلیلی، تهران، علم معمار.
‌ اژدری‌فرد پری، سیما، قاسم قاضی و رحمت‌اله نورانی‌پور (1389). «بررسی تاثیر آموزش عرفان و معنویت بر سلامت روان دانش‌آموزان»، فصلنامه اندیشه‌های تازه در علوم تربیتی، ش2، ص 127-105.
اکرمی، غلامرضا (1382). «تعریف معماری، گام اول آموزش (چالش ها و تناقضات)»، هنرهای زیبا، ش16، ص 33-48.
اکرمی، غلامرضا (1383). «سنت، هنر، معماری»، صفه، ش 38، ص 142-127.
اعتضادی، لادن (1392). «دریچـه‌ای بـه بـاغ ایـرانی، اهمیت پژوهش‌های چند جانبه در باغ ایرانی»، منظر، ش24، ص 9-6.
براتی، ناصر (1383). «باغ و باغسازی در فرهنگ ایرانی و زبان فارسی»، باغ نظر، ش 2، ص 15-3.
براتی، ناصر و آیدا آل‌هاشمی و آرمان میناتورسجادی (1396). «جهانبینی ایرانیان و شکلگیری الگوی محوری باغ ایرانی»، منظر، ش 41، ص 15-6.
بلخاری‌قهی، حسن (1388). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی، تهران، سوره مهر.
بورکهارت، تیتوس (1392). هنر مقدس (اصول و روش‌ها)، تهران. سروش
پارسا، سید احمد و حیدر دهمرده (1393). «عرفان و عرفان‌نمایی در آیینه فرهنگ عامیانه»، عرفانیات در ادب فارسی، دوره 5، ش 18، ص 106-95.
پورمند، حسن‌علی و کشتکار‌قلاتی، احمد‌رضا (1390). «تحلیل علت‌های وجودی ساخت باغ ایرانی»، هنرهای زیبا، ش47، ص 62-51.
تبرائی، رامین (1389). «بررسی جایگاه معنویت در الگوهای عمده سلامت روان»، روان‌شناسی و دین، ش 1، ص 30-5
ترابی، زهره و اسدی، شهام (1397). «نمود عینی عرفان و وحدت وجود در باغ ایرانی (مورد مطالعه باغ تخت شیراز)»، عرفان اسلامی، ش 55، ص 243-213.
تقی‌زاده، محمد (1393). باغ ایرانی (از خیال تا واقعیات)، تهران، جهاد دانشگاهی.
جعفری، سید سجاد و اکبری، محمد (1401). «نشانه‌شناسی نمادهای مذهبی در فلزکاری دوره صفوی (نقوش گیاهی، حیوانی و مرکب)»، علم و تمدن در اسلام، ص 72-49.‎
جوادی‌زاده، مهرداد، محمد لولاکی و الهه عابدپور (1401). «اهمیت باغ ایرانی در خلق حس سرزندگی و بهبود سلامت جسم و روان»، معماری شناسی، ش23، ص 152-139.
جهان‌یار، آذر و رنجبران، داوود (1402). «مبانی تجربه عرفانی از منظر ابن عربی و جایگاه آن در هنر»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، ش 95، ص 76-55.
حقیقت‌بین، مهدی و مجتبی انصاری (1393). «نمادپردازی در باغ های ایرانی در دوره اسلامی و ارتباط آن با باورهای مذهبی سازندگان»، نقش جهان، سال 4 (1)، ص 55-47.
دادبه، آریاسپ (1384). «مکتب‌های باغ آرایی»، موزه‌ها، ش 41، ویژه‌نامه نمایشـگاه باغ ایرانی. ص 32.
دارایی، فرشته (1398). «واکاوی شاخص‌های بارز سلامت رفتاری در تمدن اسلامی با رویکردی بر قرآن و حدیث»، تمدن اسلامی و دین پژوهی، ش 2، ص 105-84.
دانشدوست، یعقوب (1369). «باغ ایرانی»، اثر، ش 18-19، ص 224-214.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغتنامه، ج 15، تهران، دانشگاه تهران.
رجبی، محمدرضا و محمد نصیری (1397). «نشانه‌شناسی قرآنی خاستگاه تصوف و عرفان اسلامی»، فلسفه دین ، دوره 15، ش 2، ص 439-419. 
رحیمی جابری، اعظم (1390). تبیین زمینه‌ها و مؤلفه‌های ارتقاء تمدن اسلامی، تمدن اسلامی و دین پژوهی، ش 3، ص72-54. 
رزم‌آرا، مینا و ملیحه تقی‌پور (1399). «ارزیابی نحوه اثربخشی مؤلفه‌های شفابخشی منظر در باغ ایرانی و پارک‌های شهری با نگاهی به نقش جنسیت (نمونه موردی: باغ ارم و پارک آزادی شیراز)»، معماری و شهرسازی پایدار، ش2، ص 150-131.
رشیقی‌فیروزآبادی، سارا (1394). طراحی باغ شفابخش در مراکز درمانی کودکان سرطانی با هدف آرام‌بخشی (بیمارستان محک–تهران). پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت‌مدرس
رضایی، علی (1432ه.ق). «عرفان چیست؟»، مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام، ش2، ص  128-115.
زاهدی، مریم، سید امیر منصوری، محمدمهدی سنماری، و محمدمهدی ضرابی (1396). «مفهوم شفابخشی در ایران»، منظر، ش38، ص 31-20. 
سرتیپی‌پور، محسن (1387). «بن مایه‌های هنر اسلامی در اندیشه تیتوس بورکهارت»، صفه، ش 17، ص 100-91.
شاطری‌وایقان، امید (1399). «بررسی ساختار باغ های ایرانی»، معماری سبز، سال ششم، ش1، جلد دو، ص68-45.
شاهچراغی، آزاده (1388). «تحلیل فرآیند ادراک محیط باغ ایرانی براساس نظریه روانشناسی بوم شناختی»، هویت شهر، ش 44، ص 486-469.
شاهچراغی، آزاده و سیدغلامرضا اسلامی (1387). «بازخوانی نظام معماری باغ ایرانی در باغ-فرش ایرانی با تاکید بر نظریه بوم‌شناختی ادراک محیط»، گلجام، ش9، ص 86-63.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1380). «از عرفان بایزید تا فرمالیسم روسی»، فصل‌نامه هستی، ش 3.
شهبازی، مجید، قاسم میرزایی و محمد محمدی‌کیا (1389). «ا نقش عناصر طبیعت و نمادپردازی در عرفان و هنر اسلامی»، عرفان اسلامی، ش32، ص 242-223.
شهیدی‌پاک، محمدرضا (1400). «مفهوم علم در تمدن اسلامی در قرون وسطی، واقع‌گرایی در مشاهدۀ طبیعت»، علم و تمدن در اسلام، ش 9، ص 55-41.
صادقپور فیروزآباد، ابوالفضل و مریم خلیل‌زاده (1392). «بررسی ماهیت هنر اسلامی از منظر اندیشمندان و هنرمندان مسلمان»، کتاب ماه هنر، ش176، ص 83-74.
عبادپور، مهسا و حسن ستاری‌ساربانقلی (1401). «تجلی عرفان در معماری باغ ‏های ایرانی–اسلامی (باغ دولت‌‏آباد یزد)»، مطالعات میان رشته‌ای معماری ایران، 1(2)، ص 119-105.
عباسی دادکانی، پرویز و فاطمه رحمان‌خواه (1389) عرفان از دیدگاه شهید مطهری. تهران، سازمان اوقاف و امور خیریه.
عبدالهی، رکسانا، بهناز امین‌زاده، آزاده شاهچراغی و ایرج اعتصام (1395). «ارزیابی میزان ارتباط شفابخشی منظر باغ ایرانی با فضاهای باز شهری»، مدیریت شهری و روستایی، ش 44، ص 486-469.
عناقه، عبدالرحیم، حمید محمودیان و رقیه صابری‌زاده (1393). «ارتباط عرفان و هنر اسلامی وتجلی آن در معماری آرامگاه»، عرفان اسلامی، دوره 10، ش 4، ص167-143.
غلامرضا میرزائی، محمود (1388). «شفا از منظر قرآن»، اخلاق پزشکی، ش 9، ص122-111.
فیض، سیدرضا (1395). «سلامت معنوی و آموزه های عرفانی»، فصلنامه تاریخ پزشکی، ش 29، ص 16-7.
کربن، هنری (1377). تخیل خلاق در عرفان ابن عربی، ترجمه انشاالله رحمتی. تهران، جامی
کرمانی، اوحدالدین حامد بن ابی الفخر (1347). مناقـب، تصـحیح بـدیع الزمـان فـروزان‌فـر، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
گنج خانلو، مصدق، حمید احمدی و محمد بیگدلی (1397). «مؤلفه‌های تداوم‌بخش هویت ایرانی پس از حمله اعراب»، رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، دوره 9، ش4، ص 159-132.
گودرزی‌سروش، محمد‌مهدی و سیدمصطفی مختاباد‌ امرئی (1392). «نمادگرایی باغ ایرانی در دوره اسلامی»، هویت شهر، ش 13، ص62-55.
مختاری، مژده، منصور یگانه و رضا افهمی (1401). «بررسی تطبیقی مولفه‌های موثر برشفابخشی منظر در باغ‌های تاریخی و معاصر (مطالعه موردی: باغ دلگشا و باغ خانواده شیراز)»، گفتمان طراحی شهری، دوره سوم (1)، ص77-95.
مردمی، کریم، صدیقه میرهاشمی و کسری حسنپور (1393). «باغ ایرانی- باغ شفابخش شفابخشی طبیعت در نگاه اسلامی و محیط‌های درمانی»، نشریه پژوهش‌های معماری اسلامی، ش 5، ص 71-54.
مصباح، مجتبی (1392). سلامت معنوی از دیدگاه اسلام (مفاهیم، شاخص‌ها، مبانی)، تهران، حقوقی.
مصلحی، جواد (1398). «سلامت معنوی؛ رویکردی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی»، تحقیقات بنیادین علوم انسانی، ش 17، ص91-65.
معتمدمنش، مهدی و کلاوس روکرت (1395). «ایدئولوژی، فناوری و معماری: از شکل سازه تا فرم معماری در گذر از روم باستان تا ایتالیای رنسانس و باروک»، صفه، ش 73، ص 424-401.
معموری، محمد باقر (1388). باغ: بوستان و درختزار در نقش نعمتى الهى و نماد قدرت خداوند. دایره‌المعارف قرآن، ج 5.
منصوری، احسان (82-1381). «عرفان اسلامی، فلسفه و کلام»، حکمت رضوی، ش3-2، ص 44-36.
منصوری، سیما (1396). «باغ‌های چهارگانه، ترجمان باورهای مقدس»، صفه، ش 48، ص 30-17.
مهدی‌نژاد، جمال‌الدین، اسماعیل ضرغامی و سیده اشرف سادات (1394). «رابطه انسان و طبیعت در باغ ایرانی از منظر معماری اسلامی»، نقش‌ جهان، سال پنجم (1)، ص 42-27.    
میرجانی، حمید (1389). «استدلال منطقی به مثابه روش پژوهش»، صفه، دوره20، ش 5، ص50-35.
نبی‌زاده، محمدمهدی، صبا جهانگیر و فاطمه ابراهیم‌زاده (1396). «بررسی میزان انطباق‌پذیری پارک‌های تهران با رویکرد شفابخشی باغ‌ها»، معماری سبز، ش 9، ص 165-154.  
نجفی تروجنی، سیده محدثه، سارا نهیبی و حسین موسوی فاطمی (1401). «ارائه راهبردهای باززنده‌سازی باغ‌های صفوی بهشهر با تاکید برمولفه‌های طراحی منظر سبز»، پایداری، توسعه و محیط زیست، دوره 3، ش 2، ص24-1.
نجومی، مرتضی (1378). «لطافت هنر»، نامه فرهنگستان علوم، ش 14-15، ص18–9.
نصر، سیدحسین (1385). دین و نظم طبیعت، ترجمه انشاءالله رحمتی، تهران، نشر نی.
نصر، سیدحسین (1383). انسان و طبیعت، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
نیلی، رعنا، ریحانه نیلی و حسین سلطان‌زاده (1391). «چگونگی بازتاب شاخصه‌های مناظر شفابخش در الگوی منظر باغ ایرانی»، باغ نظر، ش‌23، ص74-65.
نیلی، ریحانه، رعنا نیلی و بهناز امین‌زاده (1392). «شفابخشی در منظرسازی باغ‌های دوره قاجار»، معماری و شهرسازی آرمانشهر، ش11، ص180-167.
نوبخت، المیرا و رضا ستاری (1395). «بنیاد فرهنگی باغ ایرانی قبل و بعد از اسلام»، مطالعات جغرافیا، عمران و مدیریت شهری، دوره2، ش1، ص 51-45.
نیکبخت، علی (1383). «پزشکی در منظرسازی نوین: باغ‌های شفابخش»، باغ نظر، ش2، ص82-79.
هاشمین، سید ابوالفضل و محمدرضا بمانیان (1396). «تحلیل تطبیقی باغ‌های شفابخش با باغ‌های ایرانی»، علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره24، ش 1، ص 171-161.
Curl, James Stevens. (1999). Dictionary of Architecture. Oxford University Press.
Marcus, C. Cooper., & Barnes, Marnie. (1995). Gardens in Healthcare Facilities: Uses, Therapeutic Benefits and Design Recommendations. Martinez: Center for Health Design.
Mainstone, Rowland. (2001). Developments in Structural Form. Oxford: Butterworth Heinemann.
دوره 6، شماره 21
پاییز 1403
صفحه 54-78

  • تاریخ دریافت 29 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 24 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 30 اسفند 1403