نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

عوامل مؤثر بر گسترش زبان فارسی در عراق از برآمدن صفویه تا پایان دوران پهلوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه تاریخ و باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.
2 دانشیار گروه تاریخ و باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
3 استاد گروه تاریخ و باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
چکیده
زبان فارسی از گذشته دور با جامعه و فرهنگ مردم عراق ارتباط درهم‌ تنیده‌ای داشته است. این روابط از دوران حکمرانی صفویه بصورت فزاینده‌ای تعاملات فرهنگی و اجتماعی دو جامعه ایران و عراق را تحت تأثیر قرار داد و از این دوران به بعد جلوه‌های حضور زبان فارسی در نقاط مختلف سرزمین عراق نمودی روشن‌تر یافت. مسئله‌ای که پژوهش حاضر در پی یافتن پاسخ آن است، فهم عوامل مؤثر بر گسترش زبان فارسی در جامعه عراق از برآمدن صفویه تا پایان دوران پهلوی است. نتایج حاصل از این پژوهش که بر مبنای مطالعه کتابخانه‌ای و با روش توصیفی- تحلیلی انجام گرفت، حاکی از آن است که از ابتدای سلطنت صفویه و رسمی شدن مذهب تشیع در ایران و متأثر از آن تعامل گسترده و حضور روزافزون ایرانیان در جامعه عراق، زبان فارسی از جهات گوناگون در این سرزمین بسط یافته و از طریق به‌کارگیری در فرهنگ، مذهب، سیاست و اقتصاد این کشور گسترش یافته است. در عین حال، جمعیت فراوان ایرانی که بویژه در شهرهای مذهبی عراق ساکن شده بودند و در دوران پس از صفویه نیز بر شمار آنان افزوده می‌شد، کنشگرانی مهم در عرصه فرهنگ این کشور بودند و این امر عاملی مهم در گسترش روزافرون زبان و ادب فارسی در سرزمین عراق بود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Factors Affecting the Spread of Persian Language in Iraq From the Rise of the Safavids to the End of the Pahlavi Era

نویسندگان English

sajjad Moradi 1
Mojtaba Garavand 2
Seyyed Alaeddin Shahrokhi 3
Dariush Nazari 2
1 Ph.D. student in Department of History and Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorram Abaad, Iran.
2 Associate Professor of Department of History and Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorram Abaad, Iran.
3 Professor, of Department of History and Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorram Abaad, Iran.
چکیده English

The Persian language has had an intricate relationship with the society and culture of the Iraqi people since the distant past. These relations have increasingly affected the cultural and social interactions of the two societies of Iran and Iraq since the Safavid era, and from this era onwards, the manifestations of the presence of the Persian language in different parts of the Iraqi territory have become clearer. The issue that the present study seeks to answer is understanding the factors affecting the spread of the Persian language in Iraqi society from the rise of the Safavids to the end of the Pahlavi era. The results of this study, which was conducted based on a library study and with a descriptive-analytical method, indicate that since the beginning of the Safavid dynasty and the officialization of Shiism in Iran, and influenced by that extensive interaction and the increasing presence of Iranians in Iraqi society, the Persian language has expanded in this land in various ways and has spread through its use in the culture, religion, politics, and economy of this country. At the same time, the large Iranian population, especially those who had settled in the religious cities of Iraq and whose numbers continued to increase in the post-Safavid era, were important actors in the cultural sphere of this country, and this was an important factor in the growing spread of the Persian language and literature in the land of Iraq.

کلیدواژه‌ها English

Persian language
Culture
Iraq
Iran
Safavid
ادموندز، سیسیل‌(۱۳۶۷ش‌). کردها، ترک‌ها و عرب‌ها، ترجمه ابراهیم‌ یونسی‌، تهران‌، روزبهان، ج ۱.
اصفهانى، ابو طالب بن محمد(2007م). رحلة أبى طالب خان إلى العراق و أوروبة، بیروت، دار الوراق.
الحسنی، سید عبدالرزاق(1376ق). تاریخ صحافه فی العراق، بغداد، مطبعه الزهرا.
الشرقی، طالب علی(2006 م).  النجف الأشرف؛ عاداتها وتقالیدها، نجف، موسسه‌الأعلمی للمطبوعات.
الوردی، علی(1391ش). تاریخ عراق: دیدگاه‌های اجتماعی از تاریخ عراق معاصر، مترجم: هادی انصاری، تهران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ج 1.
الهر، مجید(1965م). مشهدالحسین و بیوتات کربلاء، کربلا، مطبعه اهل البیت، ج3.
بالبی، کاسپارو(1429ق). رحله الإیطالی کاسبارو بالبی، تعریب بطرس حداد، بیروت، الدار العربیة للموسوعات.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه(1330ش). پروندۀ شماره 21، پوشه 20، ک27
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه(1302 ش). پروندۀ شماره 22، پوشه 20، ک27.  
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه(1321 ش). پروندۀ شماره 20، پوشه 8، ک12،16.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه(1321 ش). پروندۀ شماره 20، پوشه 17، ک27.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه(1321 ش). پروندۀ شماره 20، پوشه 12، ک55،83.
بایگانی اسناد وزارت امور خارجه(1331 ش). پروندۀ شماره 16، پوشه 17، ک23،12.
پیراسته، مهدی(بی‌تا). تاریخچه فرهنگ ایران در کشور عراق از سال ۱۲۸5 تا ۱۳۴۵، تهران، چاپخانه وزارت فرهنگ و هنر.
پهلوان، چنگیز(آذر و دی۱۳۷۶). «تحرکات جمعیتی در منطقه: رویکردی فرهنگی به مسئله تحرکات جمعیتی در حوزه تمدن ایرانی»، نشریه اطلاعات سیاسی اقتصادی، ش124-123،  صص147-154.
تاورنیه، ژان باتیست(1427ه). رحلة الفرنسی تافرنییة إلی العراق، تعریب کورکیس عواد- بشیر فرنسیس، بیروت، الدار العربیة للموسوعات.
دلاواله، پیترو(1427ق). رحله دیلاوالیه الى العراق، تعریب: بطرس حداد، بیروت، الدار العربیة للموسوعات.
دورى، عبدالعزیز(1375ش). بغداد، چند مقاله در تاریخ و جغرافیای تاریخی، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی.
دهنوی، نظامعلی(تابستان ۱۳۸۳). «روابط سیاسی ایران و عراق در عصر حاکمیت عبدالکریم قاسم (۱۹۶۳ - ۱۹۵۸)»، ش ۱۹، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، صص72– 41.
راوولف، لیونهارت(2008م). رحلة الهولندی الدکتور لیونهارت راوولف: الى طرابلس، دمشق، حلب، الرقة، دیر الزور، بغداد، عانة، الفلوجة،....(فی النصف الثانی من القرن السادس عشر المیلادی)، بیروت، الدار العربیة للموسوعات.
ریاحی، محمد امین(  1369ش). زبان و ادب فارسی در قلمرد عثمانی، تهران، مروی.
سبحانی، جعفر(1418 ق). موسوعه طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه الامام الصادق، ج 12.
سیدسالکی، فهیم‌السادات و پنجه، معصومعلی و فرهمند، یونس(تابستان1402). «سهم علمای مجاور شرقی در حیات فرهنگی و اجتماعی مکه )سده‌های ششم تا نهم هجری(»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، ش16، صص82‒64.
شیبی، کامل مصطفی(1386ق). الفکر الشیعی و النزعات الصوفیه حتی مطلع القرن الثانی عشرالهجری، بغداد، مطبه‌النهضه.
حائری، عبدالهادی(1364ش). تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، تهران، امیرکبیر.
صفا، ذبیح الله(1401ش). تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوس.
طالبی قره قشلاقی، جمال (1400)، «بررسی مصادیق فرهنگ ایرانی در شعر عربی»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، سال دوم، ش 7، صص 76-90.
طاووسی، سید خلیل(زمستان1390). «سفرنامه عتبات خان افغان»، پیام بهارستان، ش14، صص1945‒2055.
طباطبایی، محیط(1366ش). تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران، بعثت.
فاضل البرّاک(1984م). المدارس الیهودیة و الایرانیة فی العراق، بغداد، دارالرشید.
طعمه، سلمان هادی( 1378ق). معجم رجال الفکر و الادب فی کربلاء، بیروت، دار المحجة البیضاء. 
عادلفر، باقر علی و پرویش، محسن (تابستان1394)، «بررسی عملکرد مدارس ایرانیان مقیم عراق در دوره پهلوی اول»، فصلنامه پژوهش های تاریخی، ش 2، ص 108 -89.
عفاص، بهنام فضیل(1985م). تاریخ الطباعه والمطبوعات العراقیه، بغداد، شرکه مطبعه الادیب البغدادیه.
عین السلطنه، قهرمان میرزا(1379ش). روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار و مسعود سالور، تهران، اساطیر، ج6.
کوهستانی نژاد، مسعود(۱۳۸۴ش). چالش‌ها و تعاملات ایران و عراق، تهران، مرکز اسناد و خدمات پژوهشی وزارت خارجه.
لباف، زهیر(2553=1355ش). عراق و روابط آن با ایران، تهران، اعلمی.
محمدعلی، عبدالرحیم(فروردین1389). تاریخچه مطبوعات نجف، ترجمه محمدمهدی رضایی،  نشریه فرهنگ زیارت، ش5، ص 108 -120.
ناصرالدین‌شاه قاجار(1372ش). شهریار جاده‌ها: سفرنامه ناصرالدین‌شاه به عتبات، تهران، اسناد ملی ایران.
ظریف الأعظمی، علی(2017م). تاریخ الدول الفارسیة فی العراق، یورک هاوس (لندن)، موسسه هنداوی.
مشکوة کرمانی، احمد(1393ش). تاریخچه دبستان دولتی ایرانیان کربلا، مصحح: علی‌اکبر صفری، قم، کتابخانه تخصصی اسلام و ایران.
مددی، سید احمد(زمستان ۱۳۸۲). مصاحبه، مجله پژوهش و حوزه، ش ۱۶،ص39‒62.
محمد میرزا قاجار(1364ش). سفرنامه سیف الدوله معروف به سفرنامه مکه، تصحیح: علی اکبرخداپرست، تهران، نی.
مطر، سلیم(2009 م). موسوعه اللغات العراقیه، بغداد، مرکز الدراسات الامه العراقیه.
«میرفان، صابرینا» و «گلیف، روبرت» و«شاتلار، خیرالدین»(2016م). النجف تاریخ وتطور المدینه المقدسه، بی‌جا، دارالوراق.
Léon Eugène Aubin Coullard, (1908). La Perse d'aujourd'hui (Iran, Mésopotamie), Armand Colin, PARIS
دوره 6، شماره 22
زمستان 1403
صفحه 57-81

  • تاریخ دریافت 28 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 10 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 13 اردیبهشت 1404