نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

جایگاه ماهی در زندگی اجتماعی و پزشکی مسلمانان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه ایران شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
2 دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
ماهی به عنوان یک ماده خوراکی به ویژه در مناطق واقع در حاشیه رودخانه­ها و دریاها، مورد استفاده فراوان بود. مسلمانان به اقتضای مناطق سکونت خود، با این ماده غذایی بی­پایان و انواع و اقسام ماهی‎ها آشنایی داشتند و از آنها به شکل­های مختلف غذایی و دارویی استفاده می‎کردند. ماهی، و انواع حلال و حرام و محدودیت­ها و ممنوعیت­های صید آن، هم در قرآن و هم در احادیث دینی وارد شده و در ادبیات و فرهنگ عمومی مردم مسلمان راه یافته است. در این پژوهش، با استفاده از متون تاریخی، حدیثی، پزشکی، ادبی و شعری مسلمانان تا پیش از پیدایش علوم جدید، اطلاعاتی مانند ماهی­های مرغوب و نامرغوب، عوامل مؤثر در مرغوبیت گوشت ماهی، شیوه­های پخت­ماهی، شیوه­های نگهداری گوشت ماهی برای مدت طولانی، تأثیر گوشت ماهی در افراد با سنین و طبع­های مختلف، محدودیت­ها و مراقبت­های لازم پس از خوردن ماهی، اهمیت غذایی و دارویی و کاربردهای درمانی و صنعتی گوشت و اجزاء بدن ماهی‎ها، راه‎های خارج کردن استخوان ماهی از گلو و شیوه­های نظارت محتسبان بر کار ماهی­فروشان، جمع­آوری شده و در صدد پاسخ به این سوال است که ماهی چه کاربردها و چه جایگاهی در زندگی اجتماعی و فرهنگ غذایی و حوزه درمانی مسلمانان داشته است؟ یافته­های پژوهش حاکی از آن است که ماهی در جوامع اسلامی، ضمن داشتن ارزش غذایی و کاربرد درمانی، ارزش اقتصادی محلی داشته و با توجه به شرایط خاص گوشت ماهی و نبود امکانات نگهداری، ارزش صادراتی و اهمیت تجاری نداشته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Place of Fish in Muslim Social and Medical Life

نویسندگان English

Ali Ghofrani 1
narges kadkhodaee 2
1 Associate Professor, Department of Iranian Studies.Studies Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran,
2 Phd of history and civilization of Islamic Nations, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Fish, as a food item, especially in areas along rivers and seas, has been widely used. Muslims, based on their settlement areas, were familiar with this endless food source and various types of fish, utilizing them in various culinary and medicinal forms. Fish, along with halal and haram types and the restrictions and prohibitions on fishing, is mentioned in both the Quran and religious hadiths, and has been integrated into the literature and general culture of Muslim people.In this study, using historical, hadith, medical, literary, and poetic texts of Muslims prior to the advent of modern sciences, information such as the types of good and bad fish, factors affecting the quality of fish meat, methods of cooking fish, ways of preserving fish meat for extended periods, the impact of fish meat on people of different ages and temperaments, restrictions and precautions after eating fish, the nutritional and medicinal significance, and therapeutic and industrial uses of fish meat and parts of fish body, as well as methods of removing fish bones from the throat, and the oversight of market inspectors (muhtaseb) on fishmongers’ work, have been collected. The aim is to answer the question of what roles and status fish had in the social life, culinary culture, and medicinal domain of Muslims. The findings of the research indicate that in Islamic societies, fish, while having nutritional and medicinal value, also held local economic value. However, due to the specific conditions of fish meat and the lack of preservation methods, it did not hold export value or significant commercial importance.

کلیدواژه‌ها English

Fish
fish meat
salted fish
food culture
pharmacology
قرآن کریم.
آهنگران، امیر (1398). «نقش ماهی در تاریخ اجتماعی و اقتصادی عصر صفوی»، مجله تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، دوره 8، شماره 12.
ابن ابی­اصیبعه، احمد‎بن قاسم (1386). عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ترجمه سیدجعفر غضبان، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران.
ابن اثیر، عزالدین علی (1371). الکامل فی التاریخ، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران، موسسه مطبوعاتی علمی.
ابن­اخوه، محمدبن‎محمد قرشی (2001). معالم القربه فی احکام الحسبه، تعلیقات و حواشی ابراهیم شمس­الدین، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابن بطلان. (1350). تقویم الصحه، مترجم ناشناس، تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
ابن­بطوطه، شمس­الدین محمدبن عبدالله اللواتی الطنجی (1376). سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمدعلی موحد، تهران، آگه.
ابن بیطار، عبدالله‏بن احمد (1427). الدره البهیه فی منافع الابدان الانسانیه، تصحیح حمدی دمرداش، مکه، مکتبه نزار مصطفی الباز.
ابن بیطار، عبدالله‎بن احمد (1412). الجامع لمفردات الأدویه و الأغذیه، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابن خلف تبریزی، محمد حسین (1380) فرهنگ فارسی برهان قاطع، تهران، نیما.
ابن­ربن طبری، على بن سهل (1423). فردوس الحکمه فی الطب، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابن­زهر، عبد الملک (1419).  النشاط و القوه و الشفاء فی الأغذیه (کتاب الأغذیه)، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابن­سعد (1374). طبقات، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، فرهنگ و اندیشه.
ابن­سینا، حسین‏بن عبدالله (1389). قانون، ترجمه عبدالرحمن شرفکندی، تهران، سروش.
ابن­عبری (1377). تاریخ مختصرالدول، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، علمی و فرهنگی.
ابن­قیم جوزیه، محمد بن ابى بکر (1983). الطب النبوی، بیروت، دار و مکتبه الهلال.
اخوینی بخاری، ربیع بن احمد (1371). هدایه المتعلمین فی الطب، تصحیح جلال متینی، مشهد، دانشگاه مشهد.
اسرائیلى، اسحاق بن سلیمان (1412). الأغذیه و الأدویه، بیروت، مؤسسه عزالدین.
افروغ، محمد (1399). «بازشناسی انواع نقشه ماهی درهم در قالی فراهان»، مجله مطالعات تاریخ فرهنگی، شماره 45
افروغ، محمد (1390). نقوش قالی دست‎باف ایرانی عناصر و نمادهای هویت ملی، فصلنامه مطالعات ملی، س 12، ش 4.
الگود، سیریل (1356). تاریخ پزشکی ایران و سرزمین­های خلافت شرقی، ترجمه باهر فرقانی، تهران، امیرکبیر.
انصاری شیرازی، علی‎بن حسین (1371). اختیارات بدیعی، تهران، شرکت دارویی پخش رازی.
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1383). الصیدنه فی الطب، ترجمه باقر مظفر زاده، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
پاشایی، ژیلا (1393). «ظهور نقش مایه ماهی آیین مهر در مهرهای دوره قاجار و فلوس­های دوره صفوی»، مجله گنجینه اسناد، ش94.
پیرصاحب، مقداد و دیگران (1393). «بررسی تأثیر پسابهای فاضلاب شهری و صنعتی بر تغییرات میزان کروم و وانادیوم در بافت عضله ماهی لوتک»، مجله بهداشت مواد غذایی، ش 16.
جانب اللهی، محمدسعید (1390). پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم شناختی، تهران، امیرکبیر.
جرجانی، اسماعیل بن حسن (1381). یادگار در دانش پزشکی و داروسازی، تصحیح مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران.
جرجانی، اسماعیل بن حسن (1391). ذخیره خوارزمشاهی، قم، موسسه احیای طب طبیعی.
جرجانی، اسماعیل بن حسن (1345). الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
جمالی یزدی، مطهر بن محمد (1386). فرخ نامه، تصحیح ایرج افشار، تهران، امیرکبیر.
جمعی از نویسندگان (بی تا). کتب طبی انتزاعی، برگرفته از نرم افزار جامع طب.
جنت مکان، شیما (1393). «ارتباط تجمع زیستی جیوه، کادمیوم و آرسینیک با ترکیبات شیمیایی پروتئین ، چربی و خاکستر عضله ماهی کفال طلایی تالاب انزلی»، مجله بهداشت مواد غذایی، ش 16.
چیت سازان، امیرحسین (1385). نمادگرایی و تأثیر آن در فرش ایران، فصلنامه علمی پژوهشی انجمن علمی فرش ایران، شماره 4و 5.
حاجی شریف، احمد (1388). دائره المعارف گیاه درمانی ایران، تهران، حافظ نوین.
حافظ ابرو، شهاب­الدین عبدالله خوافی (1375). جغرافیای حافظ ابرو، تهران، میراث مکتوب.
حسامی، وحیده (1396). «مطالعه نماد ماهی و کاربرد فرم آن در  قالی های صفوی و قاجار»، مجله نگارینه هنر اسلامی، ش 14.
حسینی شکرابی، سید پژمان (1392). تعیین ترکیبات شیمیایی تقریبی و الگوی الکتروفورنیک پروتئین کوشت ماهی شوریده در دریای عمان، مجله بهداشت مواد غذایی، ش 9.
حکیم مؤمن، محمد مؤمن‎بن محمد زمان (1390). تحفه المؤمنین، تصحیح مؤسسه احیای طب طبیعی، نور وحی.
حکیم میسری (1373).  دانشنامه در علم پزشکی، تصحیح برات زنجانی، تهران، دانشگاه تهران.
خداوردی، مهدی (1400). بررسی نقوش شاخص سفال گناباد و معنای نمادین آنها، مجله هنرهای صناعی ایران، دوره چهارم، شماره 1.
دمیری، کمال الدین محمد بن موسی (1415). حیاه الحیوان الکبری، تصحیح  و تقدیم احمد حسن بسج، بیروت، دارالکتب العلمیه.
دهخدا، علی اکبر. (1352). امثال و حکم، تهران، امیرکبیر.
دهخدا، علی اکبر، لغت نامه ( 1344). زیر نظر محمد معین، تهران، چاپخانه دانشگاه تهران.
رازی، محمدبن زکریا (1371).  آبله و سرخک (الجدری و الحصبه)، ترجمه محمود نجم آبادی، تهران، دانشگاه تهران.
رازی، محمدبن زکریا (1378).  المنصوری فی الطب، تصحیح حازم بکری صدیقی، تهران، دانشگاه علوم پزشکی تهران.
رازی، محمدبن زکریا (1419).  من لایحضره الطبیب، تصحیح محمد امین­الضناوی، قاهره، دار رکابی.
رازى، محمد بن زکریا (1422).  الحاوی فی الطب، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
زهراوی، خلف بن عباس (2004). التصریف لمن عجز عن التألیف، تصحیح صبحی محمود حمامی، کویت، مؤسسه الکویت للتقدم.
سلیمان تاجر صیرافی (1381). سلسله التواریخ یا اخبار الصین و الهند، ترجمه حسین قرچانلو، تهران، اساطیر.
شازده احمدی، نورالدین (1388). نهج الطبابه (احادیث پزشکی حضرت علی(ع))، قم ،سرور.
شیخلی، صباح ابراهیم سعید (1362). اصناف در عصر عباسی، ترجمه هادی عالم­زاده، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
شیرازی، محمود‎بن الیاس (بی تا). غیاثیه، قم، مؤسسه احیای طب طبیعی.
صبیری یمنی، مهدی‏بن علی. (بی­تا). شفاء الأمه ترجمه الرحمه فی الطب و الحکمه، تصحیح میرهاشم محدث، تهران، اطلاعات.
طب الرضا (1381). ترجمه نصیرالدین امیر صادقی، تهران، معراجی.
طبرسی، حسن‎بن فضل (1365).  مکارم الاخلاق، ترجمه سید ابراهیم میرباقری، تهران، فراهانی.
طبری، محمدبن جریر (1375). تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر.
طوسی، خواجه نصیرالدین محمدبن­محمد (1363). تنسوخ نامه ایلخانی، تحقیق مدرس رضوی، تهران، اطلاعات.
عسگری ساری، ابوالفضل (1392). مطالعه اثر روش‎های پخت بر غلظت عناصر ضروری نیکل، روی، مس و آهن در ماهی کپور، مجله بهداشت مواد غذایی، شماره 9.
عقیلی علوی شیرازی، سید محمدحسین (1385) خلاصه الحکمه، قم، اسماعلیلیان.
قزوینی، زکریابن محمد (1373). آثارالبلاد و اخبارالعباد، ترجمه میرزاجهانگیر قاجار، تهران، امیرکبیر.
کاظم پور، مهدی (1397). «نشانه‎شناسی نقش ماهی با رویکرد عرفانی در سه نمونه از سفالینه­های عصر معاصر»، مجله هنرهای صناعی اسلامی، ش 3.
کرمانى، محمد کریم بن ابراهیم (1362). دقائق العلاج، ترجمه عیسى ضیاء ابراهیمى، کرمان، چاپخانه سعادت.
کلینى، محمد‎بن یعقوب (1407). الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه.
گردیزی، عبدالحی‎ بن ضحاک (1363). زین­الاخبار، تحقیق عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب.
مجوسى، على‎بن عباس (1387). کامل الصناعه الطبیه، قم، جلال الدین.
مقدسی، محمدبن احمد (1361).  احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمه علی نقی منزوی، تهران، مؤلفان و مترجمان ایران.
مکی، محمدکاظم (1383). تمدن اسلامی در عصر عباسیان، ترجمه محمد سپهری، تهران، سمت.
مولوی، جلال الدین محمدبن محمد (بی‎تا). مثنوی معنوی، تصحیح رینولد الین نیکلسون، موسسه مطبوعاتی علی اکبر علمی، تهران.
میرجلیلى‏، محمد، و دیگران  (1385). «اصول صحیح تغذیه از دیدگاه قرآن، سنت و طب»،‏ مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، بنیاد پژوهش‎هاى قرآنى حوزه و دانشگاه، ج‏4؛ ص391-409.
ناصرخسرو (1365). دیوان اشعار، تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران.
نامه زرین سلامت ترجمه الرساله الذهبیه منسوب به امام رضا (ع) (1389). ترجمه محمد دریایی، مشهد، بنیاد پژوهش‎های اسلامی.
نجم آبادی، محمود (1366). تاریخ طب در ایران پس از اسلام (از ظهور اسلام تا دوران مغول)، تهران، دانشگاه تهران.
هدایتی، سیدعلی‎اکبر (1400). «بررسی حلیت ماهیان با استفاده از ساختار فلس گونه‎های مختلف»، مجله پژوهشنامه حلال، شماره 1.
یاقوت حموی، شهاب الدین ابوعبدالله (بی‎تا). معجم البلدان، بیروت، دار الفکر.
دوره 6، شماره 22
زمستان 1403
صفحه 82-105

  • تاریخ دریافت 25 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 28 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 30 اردیبهشت 1404