نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نهادهای آموزشی فاطمیان و تحولات تمدنی مغرب اسلامی (297- 362 ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران.
2 استادیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
چکیده
نهادهای آموزشی و کم و کیف کارکرد آن‌ها، از جمله شاخص‌های ارزیابی اوضاع تمدنی هر دوره تاریخی محسوب می‌شود. یکی از ویژگی‌های مهم تاریخی مغرب عهد فاطمی، تأسیس نهادهای آموزشی اسماعیلی ـ ‌فاطمی است. به طور کلی آنچه درباره این نهادها اغلب مورد توجه قرار می‌گیرد وجه تبلیغی و مذهبی آنها است، حال آنکه در اصل آن‌ها نهادهایی آموزشی بودند که درعین حال کارکرد تبلیغی نیز داشتند. از این‌رو، این پژوهش با اتکاء بر روش تاریخ‌پژوهی تحلیلی با رویکرد تمدنی در پی بررسی نقش‌آفرینی تمدنی نهادهای آموزشی فاطمیان در مغرب است. بنابر یافته‌های این پژوهش، مجالس‌الحکمه از جمله این نهادها محسوب می‌شود که در افریقیه در این دوره پدیدار شدند و در این نهاد به آموزش علم یا حکمت به مفهوم اسماعیلی آن می‌پرداخت. همچنین در این دوره مناظره، به‌عنوانی نهادی آموزشی مورد استفاده چشمگیر اسماعیلیه در مغرب قرار گرفت و در نتیجه آن نه تنها در تاریخ این نهاد آموزشی در تاریخ اسلام، بلکه در تاریخ مباحثات مذهبی و اندیشه‌ورزی دینی مغرب اسلامی فصل جدیدی گشوده شد. افزون بر این، حاصل ملموس و عینی فعالیت‌های آموزشی اسماعیلیه و نهادهای علمی و تبلیغی فاطمی، ظهور شخصیت‌های تراز اول مانند قاضی نعمان بود که آثار مهمی در علوم مختلف تألیف نمود و از این طریق در تثبیت و بسط گفتمان علمی، آموزشی و مذهبی فاطمیان نه تنها در مغرب بلکه ادوار بعدی نقش مهمی ایفا نمود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Fāṭimid Educational Institutions and Civilizational Developments in the Maghrib (297-362 A. H.)

نویسندگان English

Faezeh Abdolali 1
Zeinab Fazli 2
Fariba Pat 3
1 M.A. in History of Islamic Culture and Civilization, Faculty of Theology and Islamic Studies, Alzahra University,Tehran, Iran.
2 Assistant Professor at the Department of The History of Islamic Culture and Civilization, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of history of Islamic culture and civilization, Alzahra university, Teheran. Iran.
چکیده English

Educational institutions and the quality and quantity of their functions are among the indicators for evaluating the cultural and civilizational situation of each historical period. An important historical feature of the Fāṭimids in Maghrib is the establishment of Fāṭimid Ismaili educational institutions. What is often considered about these institutions is their missionary and religious aspect, whereas in fact they were educational institutions that had a missionary function at the same time. The Madjālis al-Hikmah is one of these institutions that emerged in Africa during this period and taught science or wisdom in the Ismaili sense. During this period, Munāẓira was also used by Ismailis extensively as an educational institution in the Maghrib, and as a result, a new chapter was opened not only in the history of this educational institution in the history of Islam, but also in the history of religious debate and religious thought in the Maghrib. In addition, the tangible and objective result of the Ismaili educational activities and the Fāṭimid scientific and missionary institutions was the emergence of prominent personalities such as Qāḍī al-Nuʿmān, who wrote important works in various sciences and thus played an important role in the consolidation and expansion of the scientific, educational and religious discourse of the Fāṭimids not only in the Maghrib but also in later periods.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Civilization
Fāṭimid Educational Institutions
Islamic Maghrib
Mad̲j̲ālis al-Hikma
al- Munāẓirāt
Qāḍī al-Nuʿmān
ابن‌خلکان، ابوالعباس شمس‌الدین احمدبن محمد (1978 م)، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت، دارالثقافه.
ابن‌صغیر (1986 م)، اخبار الائمه الرستمیین لإبن‌صغیر، تحقیق و تعلیق محمد ناصر و ابراهیم بحار، بیروت، دارالغرب الاسلامی.
ابن‌عذاری، احمدبن محمد (1983 م)، البیان المُغرب فی اخبار الاندلس و المَغرب، تحقیق ج.س کولان و لیفی بروفنسال، بیروت، دارالثقافه.
ابن‌منصور الیمن، جعفر (1987 م)، العالم والغلام، فی أربع کتب حقانیه، تقدیم و تحقیق مصطفی غالب، بیروت، الموسسه الجامعیه للدراسات و النشر و التوزیع.
ابن‌هیثم، جعفربن احمد (1388 ش)، پیدایی فاطمیان و گفت‌وگوهای درونی شیعیان در المناظرات، ویراستار ویلفرد مادلونگ و پل. ای واکر، ترجمه محمد جاودان و امیر جوان آراسته، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب.
إدریس عمادالدین (1975 م)، عیون الأخبار و فنون الآثار، السبع الخامس، تحقیق مصطفی غالب، بیروت، دارالأندلس، للطباعه و النشر و التوزیع.
إدریس عمادالدین (1984 م)، عیون الأخبار و فنون الآثار، السبع السادس، تحقیق مصطفی غالب، بیروت، دارالأندلس، للطباعه و النشر و التوزیع.
باباعمی، محمد (2000 م)، معجم‌ أعلام‌ الأبا‌ضیه‌، تصحیح محمد صالح ناصر، بیروت، دار الغرب الإسلامی.
التاری، عبدالهادی (2000 م)، جامع القرویین، رباط مغرب، دار نشر المعرفه.
حاجی‌زاده، یدالله (1399)، «کارکرد دارالعلم فاطمی در آموزش علوم و تبلیغ تعالیم اسماعیلی»، نشریه علمی تمدن اسلامی و دین پژوهی، شماره چهارم، 96-111.
حجازی، عبدالرحمن عثمان (2000 م)، تطور الفکر التربوی الابا‌ضی‌ فی‌ شما‌ل‌ الافریقی‌ من‌ القرن‌ الاول‌ حتی‌ القرن‌ العا‌شر هجری، صیدا، مکتبه العصریه.
درجینی، احمد (1974 م)، طبقات مشایخ بالمغرب، تحقیق ابراهیم طلای، قسنطینه، مطبعه البعث.
دفتری، فرهاد (1376 ش)، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره ای، تهران، نشر فرزان روز،
دفتری، فرهاد (1399 ش)، تاریخ و اندیشه‌های اسماعیلی در سده‌های میانه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، نشر فرزان روز.
شاهرخی، سید علاءالدین و دیگران (1398)، «بررسی سیاستهای علمی خلیفه المعز فاطمی (با تکیه بر کتاب المجالس و المسایرات قاضی نعمان)»، تاریخ نو، ش 26، صص 39-54.
شلبی، احمد (1361)، تاریخ آموزش در اسلام، ترجمه محمدحسین ساکت، تهران، نشر فرهنگ اسلامی.
عبدالوهاب، حسن حسنی (1972 م)، ورقات عن الحضاره العربیه بافریقیه التونسیه، تونس، مکتبه المنار.
عثمان اسماعیل، عثمان (1992 م)، العماره اسلامیه و الفنون التطبیقیه بالمغرب الاقصی، الرباط، مطبعه المعارف الجدیده.
فرمانیان، مهدی و بهرامی، حمزه علی (1390)، «اهداف، وظایف و کارکرد آموزشی مراکز علمی فاطمیان»، سخن تاریخ، ش 14، صص 29-53.
فضلی، زینب و خضری، سید احمد رضا (1391). «بازخوانی سیاست مذهبی فاطمیان در مغرب»، تاریخ و فرهنگ، ش 44، صص 27-46.
قاضی النعمان، ابوحنیفه النعمان‌بن أبی‌عبدالله محمد (1967-1972 م)، تأویل دعائم الاسلام، تحقیق محمدحسن الاعظمی، القاهره، دارالمعارف.
قاضی النعمان، ابوحنیفه النعمان‌بن أبی‌عبدالله محمد (1986 م)، افتتاح الدعوه (رساله فی ظهور الدعوه العبیدیه الفاطمیه)، تحقیق فرحات دشراوی، تونس، الشرکه التونسیه للتوزیع و الجزایر، دیوان المطبوعات الجامعه، الطبعه الثانیه.
قاضی النعمان، ابوحنیفه النعمان‌بن أبی‌عبدالله محمد (1991 م)، دعائم الاسلام و ذکر حلال و الحرام و القضایا و الاحکام، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، بیروت، دارالاضواء.
قاضی النعمان، ابوحنیفه النعمان‌بن أبی‌عبدالله محمد (1996 م الف)، الإقتصار، تحقیق عارف تأمر، بیروت، دارالأضواء.
قاضی النعمان، ابوحنیفه النعمان‌بن أبی‌عبدالله محمد (1996 م ب)، المجالس و المسایرات، تحقیق الحبیب الفقی، ابراهیم شبوح و محمد یعلاوی، بیروت، دارالمنتظر.
المالکی، ابوبکر عبدالله‌بن ابی‌عبدالله (1983-1994 م)، ریاض النفوس فی طبقات علماء القیروان و إفریقیه، تحقیق بشیر البکوش و مراجعه محمد العروسی المطوی، بیروت، دارالغرب الاسلامی.
مونس، حسین (1384 ش)، تاریخ و تمدن مغرب، ترجمه حمیدرضا شیخی، تهران، سمت.
هالم، هاینتس (1377 ش)، فاطمیان و سنت‌های تعلیمی و علمی آنان، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، نشر فرزان روز‌.
همدانی، سمیه (1387 ش)، بین انقلاب و دولت، ترجمه فریدون بدره ای، تهران، نشر فرزان روز.
Canard, M (1991), “Fatimids”, The Encyclopedia of Islam, vol II, Leiden, E.J Brill.
Daftary, F. (1991). The Earliest Ismāʿīlīs. Arabica, 38(2), pp. 214–245.
Stern, S.M )1986(, “Abu Abd Allah Al-Shii”, The Encyclopedia of Islam, Leiden, E.J Brill.
Walker, P. (1997), “Fatimids institutions of learning”, JARCE, 34, pp. 182-186.
دوره 6، شماره 23
بهار 1404
صفحه 33-54

  • تاریخ دریافت 24 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 12 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 16 تیر 1404