نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

تأثیر آموزه‌های اسلامی در طراحی شهری و معماری مسکونی سکونتگاه‌های گذشته؛ مطالعه موردی قلعه مورچه خورت اصفهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
چکیده
معماری و بافت­های مسکونی دوره اسلامی تحت تأثیر عواملی چون؛ شرایط جغرافیایی، ویژگی­های دوره­ای، مقاصد سیاسی، بنیه اقتصادی، فن­آوری و آداب و رسوم اجتماعی اشکال متفاوتی یافته است. علیرغم این موضوع، وجوه اشتراک و تشابهات زیادی در این فضاها دیده می­شود که  برگرفته از روح، اندیشه و اعتقادات اسلامی بوده و بر همین اساس وصف اسلامی بر این آثار اطلاق گردیده است. امروزه به واسطه عوامل مختلفی نظیر: تخریب، نوسازی، تأثیر مدرنیسم و تمدن غرب، مصادیق این اندیشه در حال محو شدن از کلیت فضاهای شهری و مسکونی دوره اسلامی بوده است. به منظور شناخت این مصادیق در مقاله حاضر، قلعه مورچه­خورت واقع در 50 کیلومتری شمال اصفهان که به واسطه عدم نوسازی و تخریب فضاها، هویت و اصالت اولیه خود را حفظ کرده و از این حیث نمونه­ای سالم و کم نظیر محسوب گشته به عنوان مطالعه موردی، کانون توجه و تحقیق قرار گرفته است. روش مورد استفاده در این پژوهش، توصیفی­_تحلیلی بوده و یافته­های آن عمدتاً بر اساس داده­های بدست آمده از بررسی های میدانی استوار گردیده است. بر اساس نتایج حاصل از این تحقیق، اندیشه و اعتقادات اسلامی با مصادیقی همچون؛ انسجام درون شهری، حسن همجواری، سازگاری با محیط، صیانت از حریم خصوصی و توجه عمیق به شعائر الهی در وجوه مختلف فضاهای شهری مورچه­خورت از قبیل اشکال، کیفیت و کمیت معابر ارتباطی، پلان، جهت ساختمانی، جهت ورودی، ترکیب بندی ورودی، چگونگی تزیینات بکار رفته در منازل مسکونی و نوع و نحوه ارتباطات فضایی و سازمان فضایی، تأثیرات اساسی و تعیین کننده­ای داشته است.    
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The influence of Islamic teachings on urban design and residential architecture of past settlements; a case study of Morchekhort Castle in Isfahan

نویسندگان English

abbasali Ahmadi 1
sayyed mojtaba jalali 2
1 . Associate Professor, Department of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, Shahrekord University, Shahrekord, Iran
2 . Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Literature and Humanities, Shahrekord University, Shahrekord, Iran
چکیده English

The architecture and residential structures of the Islamic period have taken different forms under the influence of factors such as geographical conditions, period characteristics, political objectives, economic strength, technology and social customs. Despite this, many commonalities and similarities can be seen in these spaces, which are derived from the spirit, thought and beliefs of Islam, and on this basis, the Islamic description has been applied to these works. Today, due to various factors such as: destruction, renovation, the influence of modernism and Western civilization, examples of this idea have been disappearing from the totality of urban and residential spaces of the Islamic period. In order to identify these examples in the present article, the Morchekhort Castle, located 50 kilometers north of Isfahan, which has preserved its original identity and authenticity due to the lack of renovation and destruction of the spaces and is considered a healthy and unique example in this regard, has been the focus of attention and research as a case study. The method used in this study is descriptive-analytical and its findings are mainly based on data obtained from field surveys. According to the results of this study, Islamic thought and beliefs, such as; inner-city cohesion, good neighborliness, compatibility with the environment (economic limitations), protection of privacy, and deep attention to divine rituals, have had fundamental and decisive effects on various aspects of Ant-eating urban spaces such as the shapes, quality, and quantity of communication passages, plan, building direction, entrance direction, entrance composition, the type of decorations used in residential houses, and the type and manner of spatial communications and spatial organization.

کلیدواژه‌ها English

Morchekhort Castle
urban fabric
Islamic architecture
physical analysis
religious teachings
قرآن کریم
ابن رسته، احمدبن عمر رسته (1365ش). الاعلاق النفیسه، ترجمه و تعلیق دکتر حسین قره چانلو، تهران، امیرکبیر.
ابن فقیه، ابی بکر احمدبن محمد (1349ق). ترجمۀ مختصر البلدان(بخش مربوط به ایران)، ترجمۀ ح- مسعود، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
احمدی، عباسعلی (1385ش). «بررسی کاروانسراهای ناحیۀ شمال اصفهان»، اثر، ش 41و40،ص 95-82.
الاصفهانی، محمد مهدی بن محمدرضا (1368ش). نصف جهان فی تعریف اصفهان، به تصحیح منوچهر ستوده، تهران، امیرکبیر.
انه، کلودف (1368ش). خاطرات سفر کلودانه درآغاز مشرطیت، ترجمۀ ایرج پروشانی، تهران، معین.
افشاری، محسن؛ پوردیهیمی، شهرام؛ صالح صدق پور، بهرام (1394ش). «سازگاری محیط با روش زندگی انسان (یک چارچوب نظری، یک مطالعه موردی»، مسکن و محیط روستا، ش 152، صص 16-3.
باقری، اشرف السادات (1386). نظریه هایی دربارۀ شهرهای قلمرو فرهنگ اسلامی، تهران، امیرکبیر.
بگدلی، علی؛ علی اکبری بابوکانی، احسان (1396ش). «بررسی فقهی و حقوقی ورود دولت به حریم خصوصی»، مطالعات حقوق بشر اسلامی، ش16،صص 9-3.
پاینده، ابوالقاسم (1382ش). نهج الفصاحه (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) تهران، بی‌نا.
پیرنیا، محمد کریم (1382ش)، آشنایی با معماری اسلامی ایران، تدوین غلامحسین معماریان، تهران، دانشگاه علم و صنعت، چ 7.
سروش، محمد مهدی؛ ازنب، مریم؛ هنرور، جمال الدین؛ طاهری سرمد، فائزه و سروش، محمد مهدی (1401ش). «بررسی سلسله مراتب فضایی درا یجاد محرمیت خانه­ها با رویکرد گونه شناسی تاریخی (خانه­های بافت تاریخی کرمانشاه)»، برنامه ریزی توسعه شهری و منطقه­ای، ش 23، صص 189-154.
شاردن، ژان (1336ش). سیاحتنامۀ شاردن، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، امیرکبیر.
شریف رضی، محمد (1379). نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم، مشهور.
عثمان، عبدالستار محمد (1376). مدینۀ اسلامی، ترجمۀ علی چراغی، تهران، امیرکبیر.
علامه طباطبائی، سید محمدحسین (۱۳۷۸ش). شیعه در اسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
قرخلو، مهدی؛ زنگنه شهرکی، سعید (1388ش). «شناخت الگوی رشد کالبدی- فضایی شهر با استفاده از مدل‌های کمّی مطالعه موردی: شهر تهران»، جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، ش 2، صص 40-19.
قمی، شیخ عباس (۱۳۴۴ق). سفینه البحار، تهران، دار الاسوه.
قمی، عباس (۱۳۵۰ش). مشاهیر دانشمندان اسلام، ترجمه: محمدجواد نجفی از کتاب الکنی و الالقاب، تهران، کتاب‌فروشی اسلامیه.
کاوا، فورو (1384ش). سفرنامۀ فوروکاوا، ترجمۀ دکتر هاشم رجب زاده و کیجی نه اورا، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1391ش).  الکافی، تهران، دارالکتاب الاسلامیه.
کونئو، پائولو (1384ش). تاریخ شهرسازی جهان اسلام، ترجمه سعید تیز قلم زنوزی، تهران، شرکت عمران و بهسازی.
مجلسی، محمدباقر (1364ش). بحارالانوار، ج78، تهران، اسلامیه.
محمدی ری شهری، محمد (1389ش). میزان الحکمه، ترجمه حمیدرضا شیخی، قم، موسسه فرهنگی دار الحدیث.
موسوی گیلانی، سید رضی (1390ش). درآمدی بر روش شناسی هنر اسلامی، تهران، نشر ادیان و مدرسه ایلامی هنر.
مستوفی حمدالله بن ابی بکر بن محمد بن نصر مستوفی قزوینی (1362ش). نزهه القلوب، به اهتمام و تصحیح گای لسترنج، تهران، دنیای کتاب.
محمدی، مهدی؛ مقدادیان، عادل (1401ش). «مبانی کلامی فلسفی تمدن اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)»، فصلنامه علم و تمدن در اسلام، ش 11، ص 99-80.
مصباح یزدی، محمدتقی (1394ش). اخلاق در قرآن، تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندرى، ج2، قم، انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى (ره).
مهدی‌نژاد، سید رضا (۱۴۰۱ش). «جایگاه و نقش حوزه علمیه در تمدن‌سازی اسلامی در دوره معاصر»، پژوهش‌نامه علوم انسانی اسلامی، ش ۱۷، صص 42-25.
میرزا مهدی خان استر آبادی (1341ش). جهانگشای نادری، به اهتمام سید عبدالله انور، تهران، انجمن آثار ملی.
نژاد ابراهیمی، احد؛ فرشچیان، امیر حسین (1393ش). «رابطه اخلاق و فناوری در معماری برای جامعه اسلامی»، پژوهش های معماری اسلامی، ش4، صص 131-114.
نوایی، علی اکبر (1386ش)، «انسجام اسلامی از منظر امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری»، پژوهش های اجتماعی اسلام، ش 67، ص 32-4.
نظرپور، محسن؛  شمس کیانی، علیرضا و بابایی، علیرضا بابایی (1394ش). «کاربرد فناوری های نوین در بهسازی و نوسازی بافت های فرسوده شهری»، سومین کنفرانس بین المللی پژوهش‌های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و مدیریت شهری»، صص 15-1.
نجم الملک، حاج عبدالغفار (1341ق). سفرنامۀ خوزستان، تهران، مؤسسۀ مطبوعات علمی.
 
وبسایت بیتوته؛ B2n.ir/gn4174
وبسایت پایگاه علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه: B2n.ir/mz9554
وبسایت جنت المهدی؛ B2n.ir/nf8455
وبسایت جهان شیمی؛ B2n.ir/fz4301
وبسایت سیویلیکا؛ B2n.ir/en8892
وبسایت سیویلیکا؛B2n.ir/zj6410
وبسایت ویکی پدیا، دانشنامه آزاد؛ B2n.ir/uu1521
وبسایت ویکی شیعه، دانشنامه مکتب اهل بیت(علیهم‌السلام)؛ B2n.ir/kj5761
وبسایت ویکی شیعه؛ B2n.ir/ph7302
وبسایت ویکی فقه؛ B2n.ir/nj4715
دوره 6، شماره 23
بهار 1404
صفحه 147-181

  • تاریخ دریافت 20 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 20 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 23 تیر 1404