نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نهادهای آموزشی و علمی قزوین از آغاز دورۀ اسلامی تا ایلخانان مغول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 دانشیار بخش تاریخ و باستان‌شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
10.22034/icrs.2025.531457.1353
چکیده
در میان شهرها و ولایات ایران اسلامی، قزوین به عنوان یکی از پیشینه‌دارترین مراکز فرهنگی و تمدنی ایران محسوب می‌شد که در دوره اسلامی قدرت‌های حکومتگر بر آن‌جا از حیث سیاسی و مذهبی تنوعات متناوبی داشته‌‌ و از لحاظ جایگاه میان‌راهی و موقعیت جغرافیایی نیز دارای اهمیت ویژه‌ای بوده‌است؛ چنان‌که از سده نخست هجری، حضور گسترده مرزداران، عالمان و زاهدان در کنار رونق مکاتب حدیث، فقه و فلسفه به شکل‌گیری نخستین نهادهای آموزشی در این شهر انجامیده‌اسست. در واقع دیرینگی، دوام، استمرار و پویایی این نهادها حاصل وضع خاص جغرافیایی، سیاسی و بالمآل فرهنگی آن است. نویسندگان در این پژوهش، با آگاهی از محدودیت در داده‌های تاریخی، درصددند مؤسسات و نهادهای علمی و فرهنگی قزوین را از آغاز دوره اسلامی تا ایلخانان مغول بررسی کنند و بدین پرسش پاسخ دهند که این نهادها از لحاظ نوع، ماهیت و کارکرد، چه تحوالاتی را پشت سر گذاشته‌اند. یافته‌های این پژوهش توصیفی- تحلیلی نشان می‌دهد قزوین در این دوره طولانی به‌واسطه وجود موسساتی آموزشی، چون مساجد، مدارس، خانقاه‌ها، کتابخانه‌ها و رواج و روایی آموزش علوم عمدتاً دینی از جمله قرآن، حدیث، فقه و مقدمات آن‌ها، از پایگاه‌های مهم دانش‌های ادبی و اسلامی محسوب می‌شده و از این رو مقصد بسیاری از عالمان و جویندگان علوم بوده‌است. همچنین نقش برجسته خاندان‌های منتفذی چون دبیران و رافعان درخور توجه ‌است که در گسترش و رونق دانش و توسعه نهادهای علمی و آموزشی سهم بسزا داشتند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Educational and Scientific Institutions from the Beginning of the Islamic period to the End of the Mongol Ilkhanate

نویسندگان English

Shole Ghahremani 1
Fahimeh Mokhber dezfouli 2
Ghanbarali Roodgar 3
1 PhD student in History and Civilization of Islamic Nations, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of History and Archaeology, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Theology Education, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

Among the cities and provinces of Islamic Iran, Qazvin was considered one of the most historical cultural and civilizational centers of Iran. During the Islamic period, the ruling powers there had alternating political and religious variations, and it was also of special importance in terms of its crossroads and geographical location so that since the first century AH, the widespread presence of border guards, scholars, and ascetics, along with the flourishing of schools of hadith, jurisprudence, and philosophy, has led to the formation of the first educational institutions in this city. In this study, the authors, aware of the limitations of historical data, seek to examine the scientific and cultural institutions and organizations of Qazvin from the beginning of the Islamic period to the end of the Mongol Ilkhanate and answer the question of what changes these institutions have undergone in terms of type, nature, and function. The findings of this descriptive-analytical study show that Qazvin was considered an important base of literary and Islamic knowledge during this long period due to the existence of educational institutions such as mosques, schools, monasteries, libraries, and the prevalence and validity of teaching mainly religious sciences, including the Quran, Hadith, jurisprudence, and their introductions, and therefore was the destination of many scholars and seekers of knowledge. Additionally, noteworthy is the prominent role of influential families such as the Dabirans and the Rafe'ans, who contributed greatly to the development and prosperity of knowledge and the cultivation of knowledge.

کلیدواژه‌ها English

Islamic educational institutions
mosques
schools
Qazvin
scientific families
آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن (1403 ق). الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالأضواء، ج 9.
ابن اسفندیار، محمد بن حسن (1366). تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران، پدیده خاور.
ابن اثیر،  علی بن محمد (1385 ق). الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ج 2.
ابن حوقل، محمد بن حوقل (1938 م). صورة الأرض، بیروت، دارصادر، ج 2.
ابن­فقیه، احمد بن محمد (1416 ق). البلدان، بیروت، عالم الکتب.
ابن فوطی، عبدالرزاق بن احمد (1374). مجمع الآداب فی معجم الألقاب، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ج 5.
ابن قاضی شهبه، ابوبکر بن احمد (1399 ق). طبقات الشافعیة، تصحیح عبدالعلیم خان، هند، مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیه، ج 2.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (2004 م). طبقات الشافعیة، تصحیح عبدالحفیظ منصور، بیروت، دارالمدار الاسلامی، ج 2.
اسنوی، عبدالرحیم بن حسن (1422 ق). طبقات الشافعیة، بیروت، دارالکتب العلمیة، ج 1.
اشراقی، احسان (خرداد و تیر 1357). «شرحی بر وقف نامه امیرخمارتاش بن عبدالله عمادی در مسجد جامع قزوین»، فصلنامه بررسی‌های تاریخی، س 13، ش 2، ص 76-53.
امیر علیشیر نوایی، علیشیر بن کیچکنه (1363). تذکرة مجالس النفائس، تصحیح علی­اصغر حکمت، تهران، منوچهری.
باغستانی، اسماعیل و محسن معینی (1388). تعلیم و تربیت در تمدن اسلامی، تهران، نشر کتاب.
باسانی، آ (1371). «دین در عهد مغول»، تاریخ ایران از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان، گردآورنده جی.آ. بویل، ترجمه حسن انوشه، امیرکبیر. ج 5
پوپ، آرتور (1370). معماری ایران، ترجمه غلامحسین صدری افشاری، تهران، فرهنگان.
جوینی، محمد (1385). تاریخ جهانگشای جوینی، تهران، دنیای کتاب، ج 3.
دبیر سیاقی، سید محمد (1381). سیر تاریخی بنای شهر قزوین و بناهای آن، قزوین، اداره کل میراث فرهنگی.
حاجی‌زاده، یداله (تابستان 1399). «کارکرد دارالعلم فاطمی در آموزش علوم و تبلیغ تعالیم اسماعیلی»، فصلنامه تمدن اسلامی و دین پژوهی، ش 4، صص 111-96.
دیکی، جیمز (1388). (مساجد، مدارس و مقابر) معماری جهان اسلام، ترجمه یعقوب آژند، تهران، مولی.
ذکایی ساوجی، مرتضی (خرداد و تیر 1372). «محدثان ساوی در حوزه‌های علمیه قزوین»، کیهان اندیشه، ش 48، صص 142-137.
ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۴ ق). سیر اعلام النّبلاء، بیروت، موسسة الرسالة، ج 22.
رافعی قزوینی، عبدالکریم بن محمد (1408 ق). التدوین فی أخبار قزوین، بیروت، دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، ج 3-1.
سبکی، عبدالوهاب بن علی (بی تا). طبقات الشافعیة الکبری، قاهره، دار احیاء الکتب العربیة، ج 8.
سلطان‌زاده، حسین (1387). «مدارس». معماری ایران دورۀ اسلامی، گردآورنده محمدیوسف کیانی، تهران، سمت.
سیفی هروی، سیف بن محمد (1383). تاریخنامه هرات، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، اساطیر.
صفا، ذبیح‌الله (1362). تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوسی، ج 3.
عبید‌ زاکانی، نظام‌الدین (1379). کلیات، تهران، دانشگاه تهران.
عقابی، محمدمهدی (1376). دائرة المعارف بناهای تاریخی در دورۀ اسلامی / 2 (بناهای آرامگاهی)، تهران، حوزه هنری.
غازی، داود بن سلیمان (گردآورنده) (۱۳۷۶ ش). مسند الرضا علیه السلام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
فقیهی، علی اصغر (1378 ش). تاریخ آل بویه، تهران، سمت.
قزوینی، زکریا بن محمد (1998 م). آثارالبلاد و اخبار العباد، بیروت، دارصادر.
قزوینی رازی، عبدالجلیل بن ابی حسین (1358). النقض یا بعض مثالب فی نقض بعض فضائح الروافض، تهران، انجمن آثار ملی.
کسایی، نوراللّه (1374). مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن، تهران، انتشارات امیرکبیر.
کیانی، محسن (1380). تاریخ خانقاه در ایران، تهران، طهوری.
کیانی، محمد یوسف (1378). «مدارس» و «مساجد». معماری ایران، دوره اسلامی، گردآورنده محمد یوسف کیانی، تهران، سمت.
کیانی، محمدیوسف (1385). تاریخ هنر معماری در ایران دورۀ اسلامی، تهران، سمت.
گلریز، سید محمدعلی (1337). مینودر یا باب‌الجنة قزوین، تهران، طه، ج 1.
متز، آدام (۱۳۶۴). تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، امیرکبیر، ج 1.
مجابی، سید مهدی (1388). در جستجوی هویت شهری قزوین، تهران، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
محمدنیا، مرتضی (1401). «کتاب و کتابخانه در عهد مغولان در ایران؛ کتابخانه سیدنا یا الموت وام دار تمدّن ایرانی»، نشریه الکترونیکی سازمان کتابخانه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، س 14، ش 55-54.
محمدی، فرشته (پاییز و زمستان 1394). «جایگاه وقف در ساختارشناسی فرهنگی و اجتماعی شهر قزوین»، وقف میراث جاویدان، ش 91 و 92، صص 110-81.
مستوفی، حمدالله (1387). تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر.
مستوفی، حمدالله (1362). نزهة القلوب، تهران، دنیای کتاب.
مقدسی، ابوعبدالله محمد (1877 م). احسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم، لیدن، مطبعة بریل.
مقدسی، ابوعبدالله محمد (1361). احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمۀ علی نقی منزوی، تهران، کومش.
منتخب الدین، علی بن عبیدالله (1366). الفهرست، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
نرشخی، محمد بن جعفر (1363). تاریخ بخارا، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، ترجمه احمد بن محمد قباوی، تهران، توس.
ورجاوند، پرویز (1377). سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین، تهران، نشر نی، ج 2.
یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله (1995 م). معجم البلدان، بیروت، دارصادر، ج 4.
دوره 6، شماره 24
تابستان 1404
صفحه 87-109

  • تاریخ دریافت 07 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 10 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 13 مرداد 1404