نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

آراء محمدکریم خان کرمانی در باب نورشناسی با تأکید بر کتاب ضیاءالبصائر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.
10.22034/icrs.2025.531469.1352
چکیده
حاج محمدکریم­خان کرمانی (1225-1288هـ.ق)، مؤسّس فرقه شیخیهء کرمان را بیشتر به سبب آثار و رسالات فراوانش در موضوعات حکمت، اصول، عقایدِ شیخیه، پاسخ به مخالفان شیخیه و حدیث و تفسیر می‌شناسند؛ اما جالب توجه آن است که از وی رسالاتی نیز در باب علومی همچون طب، نجوم، ریاضیات و به ویژه صوت، نور و شیمی بر جای مانده است. از این میان، کتاب «ضیاء البصائر فی علم المرایا و المناظر»، که در یک مقدمه، سه مقاله (فصل) و یک خاتمه نگارش شده؛ کمتر مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. از همین رو نوشتار حاضر بر آن است تا با بهره‌گیری از روش پژوهش تاریخی با رویکرد توصیفی- تحلیلی، ابتدا به معرفی حاج محمدکریم­خان کرمانی و آثار وی پرداخته و سپس بدین پرسش پاسخ دهد که حاج محمدکریم­خان در کتاب «ضیاء البصائر فی علم المرایا و المناظر» چه رویکردی نسبت به مباحث نورشناسی داشته و این رویکرد چه نتایجی را رقم زده است؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که کرمانی از یکسو همچون برخی از عالمانِ این حوزه، به نوعی تقدیرگرایی و تاثیر خداوند بر تشکیل نور، اعتقاد دارد اما از سویی دیگر با انجام برخی آزمایش­ها و با ترسیم برخی از اَشکال هندسی در باب کیفیت درک نور و انعکاس تصاویرِ  اجسام و... کوشیده است به تشریح بخش‌های مختلف چشم پرداخته و دربارهء چگونگی رویت اجسام در چشم، نظرات مختلفی را بیان دارد. وی با کمک ابزاری همچون دوربین و انواع آینه­ها و عدسی­ها به ارائه مطالبی در باب ارتباط نور و سایه و همچنین چگونگی ایجاد قوس و قزح (رنگین­ کمان) پرداخته است.      
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Muhammad Karim Khan Kermani's Views on Optics with Emphasis on the book Zia al-Basair

نویسنده English

Jamshid Roosta
Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Social Sciences, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran.
چکیده English

Hajj Muhammad Karim Khan Kermani (1225-1288 AH/ 1810-1871AM), the founder of the Shaykhiyya sect of Kerman, is best known for his numerous works and treatises on the subjects of wisdom, principles, Shaykhiyya beliefs, responses to Shaykhiyya opponents, and hadith and interpretation; however, it is interesting to note that he also left behind treatises on sciences such as medicine, astronomy, mathematics, and especially sound, light, and chemistry. Among them, the book "Ziya al-Basair fi 'Elm al-Maraya va al-Manazir" is written in an introduction, three articles (chapters), and a conclusion; it has been less studied and analyzed. Therefore, the present article aims to use the historical research method with an analytical approach, first introducing Hajj Mohammad Karim Khan Kermani and his works, and then answering the question: What approach did Hajj Mohammad Karim Khan take towards the topics of optics in her book "Ziya al-Basair fi 'Elm al-Maraya va al-Manazir" and what results did this approach produce? The findings of the research indicate that on the one hand, like some scholars in this field, Kermani believes in a kind of fatalism and the influence of God on the formation of light, but on the other hand, by conducting some experiments and drawing some geometric shapes regarding the quality of light perception and the reflection of images of objects, etc., he has tried to describe the different parts of the eye and expressed different opinions about how objects are seen in the eye. With the help of tools such as a camera and various mirrors and lenses, he has presented materials on the relationship between light and shadow, as well as how rainbows are created.

کلیدواژه‌ها English

Mohammad Karim Khan Kermani
Zia al-Basair
perception of light
reflection of images
flexibility of images
ابراهیمی، ابوالقاسم (بی­تا)، فهرست کتب شیخ اجل اوحد مرحوم شیخ احمد احسائی و سایر مشایخ عظام اعلی الله مقامهم و خلاصه شرح احوال ایشان، کرمان: چاپخانه سعادت.
ابن­هیثم، حسن بن حسن (1307ق). رساله الضوء، حیدرآباد دکن: دائره المعارف العثمانیة.
احمدی کرمانی، شیخ یحیی (1354)، فرماندهان کرمان، به سعی محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران: انتشارات دانش.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن­خان (1367). تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
جبار، احمد (1384). «کمال­الدین فارسی، فیزیکدان و ریاضیدان نوآور»، فصلنامه تاریخ علم، س 3، ش 1، صص 38-9.
چهاردهی، نورالدین (1362). از احساء تا کرمان(درباره عقاید و آداب و مراسم مذهبی شیخیه)، تهران: میر.
حبیب آبادی،میرزامحمدعلی (بی­تا). مکارم الآثار، ج3، اصفهان: انتشارات کتابخانه­های عمومی وابسته به اداره کل فرهنگ و هنر استان کرمان.
خداوردی تاج آبادی، محمد (1389). «مدرسه ابراهیمیه، نهاد آموزشی شیخیه کرمان در دوره قاجار». مجله تاریخ و تمدن اسلامی، س 6، ش 12.
دشتکی نیا، فرهاد؛ روستا، جمشید (1398). حاج محمدکریم خان کرمانی، کرمان: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
راشد، رشدی (1399). «برنامۀ تحقیقاتی ابن هیثم». در تاریخ و فلسفه علم: مقالاتی از رشدی راشد و دربارۀ او. تهران: هرمس.
رضوی، میرزانعمت الله (1386). رساله تذکره الاولیاء، کرمان: چاپخانه سعادت
عضدالدوله، سلطان احمدمیرزا (1376)، تاریخ عضدی، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: علمی و فرهنگی.
فارسی، کمال­الدین (1347ق). تنقیح المناظر لذوی الابصار و البصائر، حیدرآباد دکن: دارالمعارف العثمانیه.
فشاهی، محمدرضا (2536). واپسین جنبش قرون وسطایی در دوران فئودال، تهران: جاویدان.
قدسی، مژگان (1394). رنگین کرمان، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی.
کاتب کرمانی (1386). رساله کاتب کرمانی، تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: علم.
کرمانی، محمدکریم­خان (1390). نسخه خطی ضیاءالبصائر، تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران.
کرمانی، محمدکریم­خان (بی­تا/ الف). نسخه خطی ضیاءالبصائر، تهران: کتابخانه و موزه ملی ملک، شماره 558.
کرمانی، محمدکریم­خان (بی­تا/ ب). نسخه خطی فهرست رسائل حاج کریم خان کرمانی قاجار. تهران: کتابخانه و موزه ملی ملک.
کرمانی، محمدکریم­خان (بی­تا/ ج). الیاقوته الحمراء فی حقیقه اللون الاحمر، (نسخه خطی). تهران: کتابخانه و موزه ملی ملک.
گیلیسپی، چارلز کولستون (1389). زندگینامه علمی دانشمندان اسلامی، ترجمه احمد آرام و دیگران، ویراستار حسین معصمی همدانی، تهران: علمی و فرهنگی.
لیندبرگ، دیوید (1377). سرآغازهای علم در غرب، ترجمه فریدون بدره ای، تهران: علمی فرهنگی.
معصومی‌همدانی، حسین (۱۳۶۲). «حرف تازه ابن‌هیثم»، نشر دانش، ش۱۸، صص 58-47.
نوایی، عبدالحسین (1327). «مناسبات حاج محمدکریم خان کرمانی با متشرعه» مجله یادگار، س 5، ش 7-6.
همت کرمانی، محمود (1350). تاریخ مفصل کرمان، تهران: شرکت سهامی طبع کتاب.
دوره 6، شماره 24
تابستان 1404
صفحه 32-58

  • تاریخ دریافت 06 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 19 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 20 مرداد 1404