نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

بررسی انتقادی رویکردهای تجددگرایانه به رابطه علم و دین در جهان اسلام

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران.
10.22034/icrs.2025.541000.1380
چکیده
بعد از بیداری فکری و علمی جوامع اسلامی در حدود دو قرن اخیر، عده‌ای از روشنفکران و اندیشمندان مسلمان و حتی رهبران دینی که با موج عظیم سیانتیسم و پیشرفت علوم در جهان غرب مواجه شده بودند، تلاش‌های اصلاحی فراوانی را برای تطبیق و هماهنگ نمودن آموزه‌ها وفرهنگ اسلامی با تمدن نوین علمی غرب انجام دادند. به جهت سطح بهره مندی اصلاحگران و تجددخواهان از عقائد اصیل اسلامی و چگونگی تأثیرپذیری و انفعال آنها در مقابل افکار علمی جدید که از شدت و ضعف برخوردار بود، دو طیف متفاوت شکل گرفت. یک طیف تجددخواهان افراط گرا بودند کهبا خود باختگی و علم زدگی وغفلت از مبانی اومانیستی و لیبرالیستی جهان غرب بعد از رنسانس علمی، گرایش غالب و راهبرد تعارض و تمایز علم ودین به معنای رایج آن در حوزه غرب یهودی-مسیحی را برجسته نمودند، وطیف دیگر در برخورد با پدیده علم وتکنولوژی نوین تلاش کردند راه میانه بین علم ودین بیابند، که جوامع اسلامی هم از ثمرات علوم تجربی و پیشرفت‌های جهان مدرن بهره مند گردد، وهم ازتمدن و فرهنگ و اخلاق علم زده و اومانیستی تفکرفلسفی غرب در امان باشند، این دوگروه با ساده پردازیهای مصلحت اندیشانه وشتاب زدگی درپذیرش برخی مبانی علمی وسطحی نگری دراصول دینی، گروهی بسوی انفعال و از خود بیگانگی و گروهی بسوی تساهل و تسامع دینی وچشم پوشی از برخی اصول اسلامی گام برداشتند. این مقاله در صدد بررسی انتقادی دیدگاه برخی از روشنفکران و اندیشمندان این دو طیف با روش تحلیلی -توصیفی و منابع در دسترس کتابخانه‌ای می‌باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A critical examination of modernist approaches to the issue of science and religion in the Islamic world

نویسنده English

Abdolqasim Karimi
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University, Mashhad, Iran.
چکیده English

After the intellectual and cultural awakening of Islamic societies in the last two centuries, a number of Muslim intellectuals and thinkers, and even religious leaders who were faced with the great wave of scientism and scientific progress in the Western world, made many reform efforts to adapt and harmonize the Islamic world with the Western world. They formed two different spectrums based on the level of benefit of the reformers and modernists from the original Islamic beliefs and the way they were influenced and passive towards new scientific ideas, which were of varying intensity and weakness. The first group of extreme modernists, with their self-deprecation and obsession with science and neglect of the humanistic and liberal foundations of the Western world after the scientific renaissance, highlighted the dominant tendency and strategy of conflict and distinction between science and religion in its common sense in the Judeo-Christian West. These two groups, through expedient oversimplifications and hasty acceptance of certain scientific principles, along with superficial interpretations of religious foundations, steered in two different directions: one toward passivity and cultural estrangement, and the other toward religious tolerance and compromise, even at the expense of core Islamic principles. This article critically examines the perspectives of selected intellectuals and thinkers from both camps, using foundational methodology and available library-based resources.

کلیدواژه‌ها English

Modernism
Extremists
Scientism
Westoxication
Moderates
Sayyid Jamal al-Din al-Afghani
Muhammad Iqbal
Muhammad Abduh
اسد آبادی، سید جمال الدین (1312). مقالات جمالیه. گردآوری لطف الله خان اسد آبادی، تهران، انتشارات اسلامی.
اسد آبادی، سیدجمال (1976 م). رساله التوحید، بیروت، دارالاحیاء العلوم.
اسدآبادی، سیدجمال (1398). اسلام و علم، مترجم سیدهادی خسروشاهی، قم، کلبه شروق.
اسدآبادی، سیدجمال (بی تا). نیچریه، تهران، نشرکتابخانه شرق چاپخانه سعادت.
اسعدی، مرتضی (1377). ایران، اسلام، تجدد، تهران، نشرطرح نو.
اقبال لاهوری، محمد (1346). احیای فکردینی دراسلام، مترجم احمد آرام، تهران، موسسه فرهنگی.
الگار، حامد (1359). نقش روحانیت پیشرو جنبش مشروطیت ایران، مترجم ابوالقاسم سری، تهران، توس.
حکیمی، محمدرضا (1357). بیدارگران اقالیم قبله، تهران، دفترنشر فرهنگ اسلامی.
خرمشاهی، بهاء الدین (1364). تفسر و تفاسیرجدید، تهران، کیهان.
سعیدی، غلامرضا (1370). اندیشه‌های اقبال لاهوری، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
شاه محمدی، رستم (1384). تعامل علم و دین از دیدگاه اقبال لاهوری، فصلنامه ذهن، ش 21 و 22، صص 100-88.
شرابی، هشام (1368). روشنفکران عرب و غرب، مترجم عبدالرحمان عالم، تهران، دفترمطالعات سیاسی و بین المللی.
رستمی، حشمت الله (1402). مناسبات علم و دین از دیدگاه سیدجمال الدین اسدآبادی، چهارمین همایش بیداری و احیاد تمدن اسلامی.
عبده، محمد، رشید رضا (1368). المنار فی تفسیر القران، لبنان، بیروت دارالمعرفه.
عنایت، حمید (1363). سیری در اندیشه سیاسی عرب، تهران، خوارزمی.
گلشنی، مهدی (1377). از علم سکولار تا علم دین، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
گلشنی، مهدی (1375). قرآن و علوم طبیعت، تهران، مطهر.
فراستخواه، مقصود (1377). سرآغاز نواندیشی معاصردینی و غیر دین، تهران، شرکت سهامی انتشار.
قطب، محمد، اسلام و نابسامانیهای روشنفکران، مترجم محمد علی عابدی، ناشر محمدی.
مطهری، مرتضی (1378). نهضت‌های اسلامی صد سال اخیر، قم، صدرا.
مطهری، مرتضی (1388). مجموعه آثار، ج 5، قم، صدرا.
ندوی، ابوالحسن (1975 م). الصراع بین الفکر الاسلامیه و فکره الغربیه، لبنان، بیروت دارالفکر.
نصر، سیدحسن (1374). جوان مسلمان ودنیای متجدد، مترجم مرتضی اسعدی، تهران، طرح نو.
نصر، سید حسین (1379). نیاز به علم مقدس، مترجم حسن میانداری، تهران، موسسه فرهنگی طه.
نصر، سید حسین (1350). علم وتمدن در اسلام، ترجمۀ احمد آرام، تهران، نشر اندیشه.
دوره 6، شماره 24
تابستان 1404
صفحه 134-153

  • تاریخ دریافت 21 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 27 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 26 شهریور 1404