نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

بررسی و تحلیل منابع و ماخذ خلیفه بن خیاط در کتاب تاریخ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان ایران.
10.22034/icrs.2025.529462.1349
چکیده
کتاب «تاریخ» خلیفه بن خیاط به‌عنوان یکی از نخستین نمونه‌های تاریخ‌نگاری عمومی در سنت اسلامی، واجد ارزشی دوگانه است؛ از یک‌سو سندی تاریخی در ثبت تحولات سیاسی و اجتماعی صدر اسلام و از سوی دیگر نمونه‌ای روش‌مند از تلفیق سنت حدیثی با تاریخ‌نگاری نگارشی. این پژوهش با رویکردی تحلیلی به واکاوی دقیق منابع و مآخذی می‌پردازد که خلیفه بن خیاط در تدوین اثر خود بدان‌ها تکیه داشته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که وی با بهره‌گیری از طیف متنوعی از راویان حدیث، مورخان هم‌عصر، آثار مکتوب پیشین نظیر سیره، مغازی و انساب و نیز با التزام به نقل زنجیره‌ای و ساختار سال‌شمارانه توانسته است روایاتی مستند، منسجم و قابل اتکا ارائه کند. تحلیل آماری ساختار روایت‌ها و جغرافیای راویان، وابستگی چشم‌گیر او به حوزه‌های علمی بصره و کوفه را آشکار می‌سازد. این مقاله با برجسته‌سازی جایگاه خلیفه بن خیاط در زنجیره تحول تاریخ‌نگاری اسلامی نشان می‌دهد که اثر وی نه‌فقط منبعی کهن بلکه الگویی روشمند برای مورخان نسل‌های بعدی است. خلیفه در این اثر از گونه‌های مختلف منابع از جمله روایت‌های شفاهی برای غنای محتوایی بهره برده است اما بررسی آماری نشان می‌دهد تکیه او بر تک‌نگاری‌ها و منابع مکتوب چون سیره و مغازیِ اواخر قرن اول و دوم هجری بیش از استفاده‌اش از تاریخ شفاهی بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Analysis of the Sources and References Used by Khalifa ibn Khayyat in His Book of History

نویسندگان English

Ali Akbar Abbasi 1
yasmim helfi 2
1 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Master’s Student in Islamic History, Faculty of Literature, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

Khalīfa ibn Khayyāṭ’s Tārīkh, recognized as one of the earliest examples of general historiography in the Islamic tradition, holds a dual significance: it serves both as a historical record of the political and social developments of early Islam and as a methodological model demonstrating the integration of the hadith tradition with written historiography. This study, employing an analytical approach, offers a detailed examination of the sources and authorities upon which Khalīfa ibn Khayyāṭ relied in composing his work. The findings reveal that, by drawing on a wide range of hadith transmitters, contemporary historians, and earlier written works—such as sīra, maghāzī, and ansāb—and by adhering to chain-of-transmission reporting alongside an annalistic chronological structure, he succeeded in producing accounts that are well-documented, coherent, and reliable. Statistical analysis of the narrative structure and the geographical distribution of transmitters underscores his marked dependence on the scholarly centers of Basra and Kufa. By emphasizing Khalīfa ibn Khayyāṭ’s position in the continuum of Islamic historiographical development, the article shows that his work is not only an ancient source but also a methodological model for later generations of historians. Although Khalīfa utilized a variety of sources, including oral narratives, statistical evidence indicates that his reliance on monographs and written works—particularly sīra and maghāzī from the late first and second centuries AH—exceeded his use of oral history.

کلیدواژه‌ها English

Khalīfah ibn Khayyāṭ
Islamic historiography
hadith sources
sīrah and maghāzī
oral history
قرآن کریم.
آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن (۱۳۸۹ ق). الذریعة إلى تصانیف الشیعة، قم: مؤسسه إسماعیلیان.
آقایی، علی (۱۳۹۴ ش). تاریخ حدیث و محدثان بزرگ، تهران: سمت.
آئینه وند، صادق (۱۳۸۹ ش). علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد (بی‌تا). الجرح و التعدیل،بیروت: دارالفکر.
ابن حبان، محمد بن حبان (بی‌تا). الثقات، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (بی‌تا). تهذیب التهذیب، بیروت: دارالفکر.
ابن خلکان، شمس‌الدین (بی‌تا). وفیات الأعیان، بیروت: دارصادر.
ابن سعد، محمد بن سعد (بی‌تا). الطبقات الکبری، بیروت: دارصادر.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق (۱۳۹۸ ق). الفهرست، تصحیح رضا تجدد، قاهره: دارالمعارف.
ابو داود، سلیمان بن اشعث (۱۹۹۶ م). سنن ابوداود، بیروت: دارالفکر.
احمد بن حنبل، ابوعبدالله (۱۴۰۸ ق)، العلل ومعرفة الرجال، تحقیق وصی‌الله بن محمد عباس، ریاض: دارالعاصمة.
بغدادی، خطیب (بی‌تا). تاریخ بغداد، بیروت: دارالکتب العلمیة.
پنجه، معصومعلی (پاییز 1381). ««شخصیت» و «تاریخ» خلیفه بن خیاط»، فصلنامه تاریخ اسلام، ش ۱۱، صص ۷۱–۸۸.
پنجه، معصومعلی (۱۳۹۰). «خلیفة بن خیّاط»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج ۱۶، صص ۸۷–۹۰.
جعفریان، رسول (۱۳۹۰ ش). نقد تاریخ‌نگاری در اسلام، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
حموی، یاقوت (۱۴۱۳ ق). معجم الأدباء، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی.
خلیفه بن خیاط، ابوعمرو (۱۴۱۳ ق). تاریخ، تحقیق: أکرم ضیاء العمری، بیروت: دارالمعرفة.
خویی، سید ابوالقاسم (۱۳۶۹ ش).معجم رجال الحدیث، تهران: مرکز نشر کتاب.
دارقطنی، علی بن عمر (۱۴۱۶ ق). الضعفاء والمتروکین، تحقیق: عبدالله بن دخیل‌الله القحطانی، مکه: دارالرایة.
ذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد (1413ق). الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب الستة. تحقیق: محمد عوامة. بیروت: دار ابن حزم.
ذهبی، شمس‌الدین محمد بن أحمد (۱۴۱۰ ق/۱۹۹۰ م). تاریخ اسلام المشاهیر و الاعلام، بیروت: مؤسسه الرساله، ج ۹.
ذهبی، شمس‌الدین محمد بن أحمد (۱۴۱۰ ق/۱۹۹۰ م). سیر اعلام النبلاء،بیروت: مؤسسه الرساله.
زرکلی، خیرالدین (بی‌تا). الأعلام، بیروت: دارالعلم للملایین.
سزگین، فؤاد (بی‌تا). تاریخ التراث العربی، بیروت: مؤسسه المعارف الإسلامیة.
صفدی، صلاح‌الدین (۱۴۲۰ ق). الوافی بالوفیات، بیروت: دارالکتب العلمیة.
طبری، محمد بن جریر (بی‌تا). تاریخ الرسل و الملوک،بیروت: دارالتراث.
ظریفیان شفیعی، غلامرضا و صیامیان گرجی، زهیر (بهار 1391). «تاریخ‌نگاری اسلامی در روایت اهل حدیث: نمونه‌ی موردی «تاریخ خلیفه بن خیاط»»، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، ش ۱۲، صص ۱۰۱–۱۲۰.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). الفهرست و الرجال، قم: دارالکتب الإسلامیة.
فواز، مصطفى نجیب و کشلی، حکمت فواز (۱۴۱۳ ق). مقدمه بر تاریخ خلیفه بن خیاط، بیروت: دارالمعرفه.
قاضی وکیع، احمد بن علی (۱۴۰۵ ق). أخبار القُضَاه، تحقیق: إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی.
مشکور، محمدجواد (۱۳۷۴ ش). تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلام تا قرن چهارم هجری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
المزی، یوسف بن عبدالرحمن. (1413ق/1992م). إکمال تهذیب الکمال فی أسماء الرجال. تحقیق: بشار عواد معروف. بیروت: مؤسسة الرسالة.
مطهری، محمدحسین (پاییز 1392). «خلیفه بن خیاط و جایگاه وی در تاریخ‌نگاری اسلامی»، فصلنامه تاریخ در آینه پژوهش، س 10، ش 39، صص ۸۵–۱۱۰.
نجاشی، احمد بن علی (بی‌تا). فهرست أسماء مصنفی الشیعة (رجال النجاشی)، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
دوره 6، شماره 24
تابستان 1404
صفحه 59-86

  • تاریخ دریافت 20 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 22 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 27 مرداد 1404