نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

جایگاه امام علی (ع) در متون نقشبندی: مطالعه موردی فصل الخطاب و شواهد النبوه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
3 دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
10.22034/icrs.2025.535718.1363
چکیده
در برخی پژوهش ­های اخیر، نقشبندیه به شکل یک طریقت سنی سلفی و به عنوان عکس ­العملی در برابر رشد سلسله­ های صوفی متشیع مانند نعمت اللهیه و کبرویه، معرفی شده است. در این طریقت بر ابوبکر به عنوان سر سلسله نقشبندیه تأکید ویژه ­ای می­ شد و دست کم یکی از طرق این سلسله به خلیفه نخست ختم می­ شد. معنای ضمنی این جابه­ جایی می­ تواند چنین باشد که جایگاه خلیفه نخست فراتر از جایگاه امام علی (ع) به عنوان خلیفه چهارم پیامبر (ص) خواهد بود. اما بررسی متون نقشبندیه خلاف این مطلب را نشان می­ دهد. برای بررسی این موضوع سؤال پژوهش حاضر این است که منزلت امام علی (ع) ـ در مقایسه با سه خلیفه نخست ـ نزد نقشبندیه متقدم چگونه بوده است؟ پاسخ بدین سؤال ما را با گرایش­های مذهبی طریقت نقشبندیه مخصوصاً در دوره نخستین آن بهتر آشنا می­کند. برای پاسخ بدین سؤال جایگاه امام علی (ع) در دو کتاب کهن نقشبندی­ها یعنی فصل الخطاب و شواهد النبوه مورد بررسی قرار گرفت. یافته­ های این پژوهش حاکی از آن است که نقشبندی­ ها علی­رغم توجه بسیار به خلیفه نخست، هیچ­گاه درصدد فروکاستن از جایگاه امام علی (ع) برنیامده و همچون سلسله­ های دیگر به اقتضای شرایط زمانه بر حبّ اهل بیت (ع) به ویژه امام علی (ع) پا می­فشردند. بنابراین در عین پذیرش اصل این موضوع که یکی از عوامل پیدایی نقشبندیه عکس­العمل در برابر رونق فرقه­ های صوفی متشیع بوده است، در مورد کم توجهی این سلسله نسبت به امام علی (ع) نمی ­توان آن را نزدیک به واقعیت تاریخی دانست. این پژوهش به روش تاریخی و رویکرد توصیفی ـ تحلیلی انجام گرفته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Position of Imam Ali (AS) in the Eyes of the Naqshbandis: A Case Study of the Fasl Al-Khattab and the Shavahid Al-Nubuvvah

نویسندگان English

Mojtaba Soltani Ahmadi 1
zahra sayyafi 2
yazdan farrokhi 3
1 Associate professor at the Department of Islamic of History and Civilization, Payame Noor University, Tehran, Iran
2 PhD student in Islamic History, Payam Noor University, Tehran, Iran
3 Associate Professor at the Department of The History, Payame Noor University,Tehran, Iran.
چکیده English

In some recent studies, the Naqshbandiyya has been presented as a Sunni Salafi order and as a practical reaction to the growth of Shiite Sufi dynasties such as Nematullahiyya and Kubrawiyya. In this order, special emphasis was placed on Abu Bakr as the head of the Naqshbandiyya lineage, and at least one of the lineages ended with the first caliph. Such a view leads to the conclusion that the position of the first caliph would be higher than that of Imam Ali (a.s.) as the fourth caliph of the Prophet (pbuh). However, an examination of the Naqshbandiyya texts shows the opposite. Therefore, it is necessary to see what was the status of Imam Ali (a.s.) among the early Naqshbandiyya, compared to the first three caliphs? The answer to this question will better acquaint us with the religious tendencies of the Naqshbandiyya order, especially in its early period. To answer this question, the position of Imam Ali (a.s.) in two ancient Naqshbandi books, namely Fasl al-Khattab and Shahid al-Nubawh, was examined. The findings of this research indicate that despite paying great attention to the first caliph, the Naqshbandis never sought to diminish the position of Imam Ali (AS) and, like other dynasties, they insisted on the love of the Ahl al-Bayt (AS), especially Imam Ali (AS), in accordance with the requirements of the times. Therefore, while accepting the principle that one of the factors for the emergence of the Naqshbandiyyah was the reaction against the prosperity of Shiite Sufi sects, the lack of attention paid by this dynasty to Imam Ali (AS) cannot be considered close to historical reality. This research has been conducted using a historical method and a descriptive-analytical approach.

کلیدواژه‌ها English

Naqshbandiyya, Timurids, Rashidin Caliphs, Imam Ali (AS), Sufi texts
آرامجو، علی (1399). «خواجه احمد کاسانی دهبیدی: سیاست در اندیشه و کردار شیخ صوفی» فصلنامه تاریخ و فرهنگ، س52، ش 104، 77- 96.
آرامجو، علی (1398). «شیوخ نقشبندی و سیاست در دوره تیموری (با تأکید بر عملکرد سیاسی عبیدالله احرار)»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، س 52، ش 1، صص 127- 155.
آرامجو، علی (1395). «بررسی روند مطالعات نقشبندیه در غرب و روسیه»، پژوهشنامه تاریخ، س 11، ش 42، صص 1- 16.
آشوری، حسین (1384). «شواهد النبوة لتقویة اهل الفتوة»، کتاب­های اسلامی، ش 21، صص 101- 104.
آقامحمدی، سمیه؛ مصطفی گوهری فخرآباد (1400). «رؤیا در عملکرد نخبگان فرهنگی دوره تیموری»، مطالعات تاریخ فرهنگی، س 13، ش 49، صص 107 – 126.
ابراهیمی، زهرا؛ ابوالفضل محمودی (1395). «امام علی (ع) در متون صوفیه (با تأکید بر متون صوفیه تا قرن پنجم قمری)»، پژوهشنامه ادیان، س 10، ش 19، صص 1- 20.
ابن حجر هیتمی، احمد (بی­تا). الفتاوی الحدیثیه، بی­جا، دار الفکر.
ابن عربشاه، احمد بن محمد. (2008 م). عجائب المقدور فی نوائب تیمور، به کوشش سهیل زکّار، دمشق، نشر التکوین.
احرار، ناصرالدین عبیدالله (1394). رسائل خواجه احرار (فقرات، والدیّه و حورائیّه)، به کوشش عارف نوشاهی، هرات، انتشارات احراری.
احرار، ناصرالدین عبیدالله (1380). احوال و سخنان خواجه عبیدالله احرار مشتمل بر ملفوظات احرار، رقعات احرار، خوارق عادات احرار، به کوشش عارف نوشاهی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
احمد بن حنبل، ابوعبدالله (1983 م). فضائل الصحابه، بیروت، مؤسسة الرساله.
الگار، حامد (1398). نقشبندیه، ترجمه داود وفایی، تهران، مولی.
بادنج، محمد (1401). تحول مفهوم ولایت در متون تصوف کبرویه و نقشبندیه در عصر مغول (قرون 8- 9)، پایان­نامه کارشناسی ارشد دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی.
برتلس، یوگنی ادواردویچ (2536). تصوف و ادبیات تصوف، ترجمه سیروس ایزدی، تهران، امیرکبیر.
پارسا، خواجه محمد (1381). فصل الخطاب، به کوشش جلیل مسگرنژاد، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
پارسا، خواجه محمد (1354). قدسیه (کلمات بهاءالدین نقشبند)، به کوشش احمد طاهری عراقی، تهران، طهوری.
پاکتچی، احمد (1392). جریان­های تصوف در آسیای مرکزی، تهران، موسسه فرهنگی، هنری و انتشارات بین­المللی الهدی.
پرورش، علی (1401). «تحلیل اوج و تضعیف نقشبندیه در ماوراء النهر و خراسان دوره تیموریان بر اساس نظریه تبارشناسی فوکو»، پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام، ش 31، صص 135- 158.
توسون، نجدت (1402). خواجه بهاءالدین نقشبند، زندگانی، آراء، طریقت، ترجمه داود وفایی، تهران، مولی.
جامی، عبدالرحمان (بی­تا). نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی­پور، بی­جا، کتابفروشی محمودی، بی­تا.
جامی، عبدالرحمان (2010 م). شواهد النبوه، استانبول، مکتبة الحقیقه.
جامی، عبدالرحمان (1341). دیوان کامل جامی، به کوشش هاشم رضی، تهران، بی­نا.
جامی، عبدالرحمان (1367). بهارستان جامی، به کوشش اسماعیل حاکمی، تهران، اطلاعات.
جامی، عبدالرحمان (1375). هفت اورنگ، تهران، مهتاب.
جعفریان، رسول (1394). تاریخ تشیع در ایران، تهران، نشر علم.
چرخی، یعقوب بن عثمان (2009 م). رسائل حضرت مولانا یعقوب چرخی، بی­جا، خانقاه سراجیه نقشبندیه مجددیه.
داداش­نژاد، منصور (1390). «زندگانی دوازده امام (ع) در کتاب شواهد النبوه جامی»، تاریخ و فرهنگ، ش 87، صص 51- 67.
زرین­کوب، عبدالحسین (1389). دنباله جستجو در تصوف ایران، تهران، امیرکبیر.
سمرقندی، محمد بن برهان­الدین (1388). سلسلة العارفین و تذکرة الصدیقین، به کوشش احسان شکراللهی، تهران، کتابخانه، مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
سمعانی، عبدالکریم بن احمد (1382 ق). الانساب، حیدرآباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیه.
سمنانی، علاءالدوله احمد بن محمد (1362). العروة لاهل الخلوة و الجلوة، به کوشش نجیب مایل هروی، تهران، مولا.
سیوطی، جلال الدین عبدالرحمان بن ابوبکر (1403 ق). طبقات الحفّاظ، بیروت، دار الکتب العلمیه.
شوشتری، قاضی نورالله (1354). مجالس المؤمنین، تهران، کتابفروشی اسلامیه.
شیبی، مصطفی کامل (1385). تشیع و تصوف تا پایان سده دوازدهم هجری، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران، امیرکبیر.
صحرانورد، ناصر؛ علی الله بداشتی (1401). «بررسی و نقد حدیث ابوبکر و عمر سیدا کهول اهل الجنة»، کلام اسلامی، ش 122، صص 71- 84.
عبدالله بن احمد بن حنبل (1406 ق). السنّة، بی­جا، دار ابن قیّم.
صدوق، محمد بن علی (1378 ق). عیون اخبار الرضا (ع)، به کوشش مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان.
قنبری، سروش (1394). جایگاه امام علی (ع) در سلسله­های تصوف تا پیش از صفویه، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد.
کاشفی، فخرالدین علی (2536). رشحات عین الحیات، به کوشش علی­اصغر معینیان، تهران، بنیاد نیکوکاری نوریانی.
کراجکی، محمد بن علی. (1410 ق). کنز الفوائد، به کوشش عبدالله نعمه، قم، دار الذخائر.
گراهام، تری. (1384). «شاه نعمت الله ولی»، میراث تصوف، به کوشش لئونارد لویزن، ترجمه مجدالدین کیوانی، تهران، نشر مرکز.
گوهری فخرآباد، مصطفی. (1395). «ملاعبدالرحمان جامی و جریانات فرهنگی و مذهبی عصر تیموری»، مجموعه مقالات اولین کنگره بین المللی عبدالرحمان جامی، تهران، اداره نشر وزارت امور خارجه.
مجتهدی، مهدی. (1393). «نثر اللئالی به ترکی جغتائی، نسخه خطی نظم الجواهر و متن منتشر شده­ای به نام این اثر»، بساتین، س 1، ش 2، صص 51- 62.
مجلسی، محمد باقر. (1403 ق). بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
منفرد، افسانه. (1393). «خواجه یوسف همدانی»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی.
منفرد، افسانه. (1399). «خواجگان»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی.
نظامی باخرزی، نظام­الدین عبدالواسع. (1371). مقامات جامی، به کوشش نجیب مایل هروی، تهران، نشر نی.
نفیسی، سعید. (1382). زندگی‌نامه عطار نیشابوری، تهران، نشر اقبال.
نوایی، عبدالحسین. (1379). رجال کتاب حبیب السیر، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
Algar, Hamid, K.A.Nizami. (1993). "NAKSHBABDIYYA". EI2. Leiden. Brill.
Golparvan Shadchehr, Farah Fatima. (2008). Abd Al Rahman Jami: Naqshbandi Sufi, Persian Poet. a dissertion for the degree doctor of the Ohio State University.
Gross, Jo-ann, (1982). Khojar Ahrar: A Study of the perceptions of religious power and prestige in the late Timurid period. phd desertion in School of Art and Sciences. NewYork University.
Melvin – Koushki, Matthews. S, (2012). The Quest for a universal science: The occult philosophy of Sain al- Din Turka Isfahani and Intellectual Millenarianism in Early Tumurid Iran.
Moin, A. Azfar. (2012). Sacred kingship and sainthood in Islam. Newyork. Columbia University press.
دوره 7، شماره 26
زمستان 1404
صفحه 101-132

  • تاریخ دریافت 10 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 04 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 19 مهر 1404