نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

علل بنیادین افول علمی جهان اسلام و راهکارهای برون رفت از آن در اندیشه امام خمینی(ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی گرایش تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران.
2 دانشیار علوم سیاسی مرکز پژوهشی تمدن‌اسلامی پیامبر اعظم(ص)، قم، ایران.
3 استادیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران.
10.22034/icrs.2025.527048.1343
چکیده
توسعه‌ی علمی، ابزار و عامل مهمی در اعتلای تمدن‌ اسلامی بوده است، اما از قرونِ ‌میانه، این امر با موانع و مشکلاتی روبرو شد که با وجود دارا بودن دستاوردهای گران­مایه و پرورش اندیشمندان فراوان، دچار افول گشت و نتوانست با توجه به مقتضیات زمان، زمینه‌های لازم جهت توسعه‌ی‌‌علمی جوامع‌اسلامی را فراهم سازد، از این­رو، شناخت علل افول ‌علمی برای رفع موانع پیشرفت و دستیابی به عمران و توسعه، ضروری است. این موضوع، توجه اندیشمندان حوزه‌ی علم و تمدن را به خود جلب کرده و هریک، با رویکردی ویژه، به بررسی آن پرداخته و علل متنوع و متعددی را برای آن را برشمرده‌اند. در این میان، آشنایی با اندیشه‌های امام‌خمینی(ره) می‌تواند به درک بهتر علل بنیادین افول‌علمی و مواجهه و برخورد با آن­ها کمک نماید، بنابراین، نوشتار حاضر، با روش توصیفی و تحلیلی به واکاوی علل اساسی افول‌علمی جهان‌اسلام از منظر معظم­له می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که امام خمینی(ره) سهم علل ‌درونی از جمله ناخودباوری، عقل و خردگریزی را در افول‌علمی پررنگ­‌تر از علل‌بیرونی دانسته و استعمار را در ابعاد مختلف چون فکری، نفوذ و ... به عنوان علل بیرونی برشمرده است، لذا، بر اتخاذ راه­حل­هایی چون خودکفایی علمی، خودباوری و همراهی علم با ارزش‌های‌اسلامی و همکاری میان مراکز‌‌علمی را برای خروج از این چالش ارائه کرده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Fundamental Causes of the Scientific Decline in the Islamic World and Solutions for Its Resolution in the Thought of Imam Khomeini (RA)

نویسندگان English

khadigeh soltani 1
Morteza Shirodi 2
sayyed Rohall ah parhizkar 3
1 PhD student in Islamic Studies, majoring in Islamic History and Civilization, University of Islamic Studies, Qom, Iran.
2 Associate Professor of Political Science, Islamic Civilization Research Center, Prophet Muhammad (PBUH), Qom, Iran
3 Assistant Professor Department of Islamic History and Civilization University of Islamic Studies Qom, Iran.
چکیده English

Scientific development has been a significant instrument and factor in the advancement of Islamic civilization. However, from the Middle Ages onward, it encountered obstacles and challenges which, despite the presence of valuable achievements and the nurturing of numerous scholars, led to its decline. Consequently, it failed to provide the necessary grounds for the scientific development of Islamic societies in accordance with the exigencies of the time. Therefore, identifying the causes of this scientific decline is essential for removing the barriers to progress and achieving prosperity and development. This issue has attracted the attention of scholars in the fields of science and civilization, each of whom has examined it from a particular perspective and enumerated various causes for it. Among these, familiarity with the thoughts of Imam Khomeini (RA) can contribute to a better understanding of the fundamental causes of the scientific decline and how to confront them. Thus, employing a descriptive-analytical method, this paper investigates the essential causes of the scientific decline in the Islamic World from his perspective. The findings indicate that Imam Khomeini (RA) considered the role of internal causes—such as a lack of self-belief and the avoidance of reason and intellect—as more significant than external causes in the scientific decline. He enumerated colonialism in its various dimensions (e.g., intellectual, infiltration) among the external causes. Accordingly, he proposed solutions such as scientific self-sufficiency, self-confidence, the alignment of science with Islamic values, and cooperation among scientific centers to overcome this challenge.

کلیدواژه‌ها English

Imam Khomeini (RA), Islamic Civilization, Scientific Decline, Islamic World, Scientific Revival, Western Civilization
آقایی، رامین، معصومه، فرح (بهمن 1399). «بازسازی تمدن‌اسلامی در نقد‌معیار علم دینی از دیدگاه مطهری و جوادی آملی»، فصلنامه تمدن‌اسلامی و دین‌پژوهی، ش 6، صص 69-47.
پرسانیا، حمید (پاییز 1388)، «اندیشه: علم مفهومی کلیدی در فرهنگ و تمدن اسلامی»، ش 74، صص 26-20.
زمانی محجوب، حبیب و حسینی، سیدجلال (پاییز 1398). «بایسته‌های فرهنگی تمدن‌سازی نوین اسلامی-ایرانی با تأکید اندیشه امام‌خمینی (ره)»، فصلنامه تمدن‌اسلامی و دین پژوهی، ش 1، صص 51-32.
رهبران، همایون و دیگران (1400)، «نقش دین در تمدن سازی» فصلنامه سیاست متعالیه، ش 35، صص 170-151.
سعیدی نیا، حبیب الله (تابستان 1390). «علل افول علمی تمدن‌اسلامی»، پژوهش نامه تاریخ اسلام، ش 2، صص 118-93.
نجات­بخش اصفهانی، علی و قریشیان، سیدعلی (1402). «رویکرد مدیریتی امام خمینی (ره) به سنت و مدرنیسم و نقش آنها در تمدن‌سازی»، فصلنامه علم و تمدن در اسلام، س 5، ش 18 صص 134-118.
لوبون، گوستاو (1358). تمدن اسلام و عرب، تهران، کتابفروشی اسلامیه.
محمد صالحی، علی (بهار 1383). «ملزومات تولید علم در اندیشه امام‌خمینی (ره)» فصلنامه پژوهشی اندیشه انقلاب اسلامی، ش 9، صص 49-29.
موسوی، روح الله (1380). شرح چهل حدیث، قم، موسسه‌تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (ه).
موسوی، روح الله (1382). شرح حدیث، جنود عقل و جهل، قم، موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
موسوی، روح الله (1387). تهذیب نفس و سیر و سلوک از دیدگاه امام خمینى (ره)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌‌خمینی.
موسوی، روح الله (1387). وصیت نامه سیاسی-الهی امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
موسوی، روح‌الله (1389). صحیفه‌ امام، تهران، موسسه ‌تنظیم‌ و ‌نشر‌ آثار ‌امام‌خمینی (ره)، ج 2، 3، 4، 5، 6، 8، 10، 11، 12، 13، 14، 15، 16، 17، 19، 21.
موسوی، سید محمد جمال (پاییز 1398). «عوامل رکود تمدن‌اسلامی»، مطالعات تاریخی امت‌اسلامی، ش 4، صص 59-44.
نفیسی، رسول (1400). «چند نکته راجع به افول علم در جوامع‌اسلامی»، ایران نامگ، شٔ 1.
دوره 7، شماره 26
زمستان 1404
صفحه 76-100

  • تاریخ دریافت 10 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 14 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 17 شهریور 1404