نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

مناسبات علمی دارالعلم طرابلس با مدرسۀ بغداد در قرن پنجم هجری( با تأکید بر دانش فقه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار شیعه شناسی، مؤسسه علمی تحقیقی مکتب نرجس، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران.
10.22034/icrs.2025.536050.1365
چکیده
مدرسۀ بغداد در قرن چهارم و نیمۀ اول قرن پنجم، مرکزی مهم برای مناظره و اجتهاد بود که اندیشه‌های فقهی امامیه را با مکاتب اهل‌سنت و معتزله درآمیخت. شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی، سه چهرۀ برجسته این مدرسه، با به‌کارگیری روش‌های نوین اصول فقه، فقه امامیه را از سطح نقلی به مرحله عقلانی و اجتهادی ارتقا دادند. دارالعلم طرابلس، که در نیمۀ اول قرن پنجم توسط بنی‌عمار در شام تأسیس شد، با حضور و مهاجرت دانش‌آموختگان مدرسۀ بغداد به این مرکز علمی، تحت تأثیر عمیق آن قرار گرفت. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر مدرسۀ بغداد بر دارالعلم طرابلس، می‌کوشد پاسخ دهد چگونه این مدرسه زمینه رشد فقه امامیه در طرابلس را فراهم کرد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای است که ابعاد تاریخی و تمدنی موضوع را بررسی می‌کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد دارالعلم طرابلس از نظر روش‌شناسی عقلانی و اجتهادی و همچنین در محتوای علمی، به ویژه در تدریس، تفسیر و تألیف، متأثر از مدرسۀ بغداد بوده است. سبک فکری و آثار شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی، به عنوان منابع آموزشی اصلی، نقش کلیدی در شکل‌گیری تفکر فقهی این مرکز داشته‌اند، و این تأثیر در آثار و مناظرات فقهای برجسته‌ای چون کراجکی، ابن براج و اسعد بن ابی روح به وضوح قابل مشاهده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The scholarly relations between Dar al-Ilm in Tripoli and the Baghdad School th century AH (Hijri) with an emphasis on jurisprudence (fiqh)

نویسنده English

azam rahmatabady
Assistant Professor of Shi'a Studies, Nargis Institute of Research and Studies, Khorasan Seminary, Mashhad, Iran.
چکیده English

In the 4th and the first half of the 5th century AH, the Baghdad School served as a pivotal center for debate and ijtihād, blending Imami legal thought with the schools of the Sunnis and the Mu'tazila. Three prominent figures of this school—Shaykh al-Mufīd, al-Sayyid al-Murtaḍā, and Shaykh al-Ṭūsī—elevated Imami jurisprudence from a narrative-based discipline to a rational and deductive science by employing innovative methodologies in the principles of jurisprudence (uṣūl al-fiqh). Dar al-Ilm in Tripoli, established in the first half of the 5th century AH by the Banī ʿAmmār in Syria, was profoundly influenced by the presence and migration of graduates from the Baghdad School. This study aims to examine the impact of the Baghdad School on Dar al-Ilm in Tripoli, seeking to answer how this school facilitated the growth of Imami jurisprudence in Tripoli. The research adopts a descriptive-analytical method based on library studies, exploring the historical and civilizational dimensions of the subject. The findings indicate that Dar al-Ilm in Tripoli was influenced by the Baghdad School both in terms of rational and deductive methodology and in academic content, particularly in teaching, interpretation, and authorship. The intellectual style and works of Shaykh al-Mufīd, al-Sayyid al-Murtaḍā, and Shaykh al-Ṭūsī served as primary educational resources and played a key role in shaping the jurisprudential thought of this center. This influence is clearly evident in the works and debates of prominent jurists such as al-Karājkī, Ibn al-Barrāj, and Asʿad ibn Abī Rūḥ.

کلیدواژه‌ها English

Baghdad School
Dar al-Ilm of Tripoli
Banu Ammar
Imami jurisprudence
Ijtihad
آقا بزرگ طهرانی (بی‌تا). الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، ج 23.
ابن اثیر، عزالدین بن ابی الحسن (1408 ق). الکامل فی التاریخ، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ج 10.
ابن اثیر، عزالدین بن ابی الحسن (1965 م). الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ج 9.
ابن البراج الطرابلسی، عبد العزیز (1406 ق). المهذب، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ج 1 و 2.
ابن البراج الطرابلسی، عبد العزیز (1404 ق). جواهر الفقه، تحقیق ابراهیم البهادری، قم، مؤسسه النشر الاسلامی.
ابن البراج الطرابلسی، عبد العزیز (1352 ش). شرح جمل العلم و العمل، تصحیح مدیرشانه چی، مشهد، دانشگاه مشهد.
ابن تغری بردی (1392 ق). النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، قاهره، وزاره الثقافه و الارشاد، ج 5.
ابن حجر عسقلانی، ابولفضل احمد بن علی (1971 م). لسان المیزان، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
ابن حوقل، محمد (1938 م). صوره الارض، دار صادر، بیروت، ج 1.
ابن جوزی، سبط (1951 م). مرآه الزمان فی تاریخ الاعیان، حیدرآباد، ج 12.
ابن خلدون (1998 م). دیوان المبتدا و الخبر، بیروت، دار الفکر، ج 4.
ابن شداد، عزالدین ابو عبدالله محمد (1382 ق). اعلاق الخطیره، تصحیح سامی دهان، دمشق، معهد الفرنسی للدراسات العربیه.
ابن شهر آشوب (بی‌تا)، معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعه و اسماء المصنفین قدیما و حدیثا، مکتبه الحیدریه.
ابن العدیم، کمال الدین ابوالقاسم (1417 ق). زبده الحلب فی تاریخ حلب، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابن عساکر، ابوالقاسم علی (بی‌تا). تاریخ مدینه دمشق، بیروت، دار الفکر للطاعه و انشر و التوزیع، ج 14.
ابن قلانسی، ابویعلی حمزه (2007 م). الذیل المذیل علی تاریخ دمشق، تحقیق سهیل زکار، دمشق، دارالتکوین، ج 1.
ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل، (1407 ق). دارالفکر، بیروت، ج 12.
ابن منجم، اسحاق بن حسین (1408 ق). بیروت، آکام المرجان فی ذکر مدائن مشهور فی کل مکان، تصحیح سعدفهمی، عالم الکتب.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق (1346 ش). الفهرست، ترجمة محمدرضا تجدد، تهران، چاپخانه بانک بازرگانی ایران.
اصطخری، ابراهیم بن محمد (1927 م). مسالک و ممالک، بیروت، دارصادر.
افندی اصفهانی، عبدالله (1389 ش). ریاض العلماءوحیاض الفضلاء، ترجمة محمد باقر ساعدی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس.
امین، سید محسن (1948 م). اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ج 5.
تدمری، عمر عبدالسلام (1994). لبنان من السیاده الفاطمیه حتی السقوط بید الصلیبین، دارالایمان، طرابلس.
تدمری، عمر عبدالسلام (1972 م). الحیاه الثقافیه فی طرابلس الشام خلال العصور الوسطی، بیروت، دار فلسطین.
جلیل، کمال‌الدین (1979 م). «بغداد، مرکز علم و فرهنگ جهانی در قرون وسطی»، مجله المورد، مجلد الثامن، صص 302-245.
حسینی‌زاده، سید علی (1396 ش). تطورات کلام امامیه در مدرسه بغداد، قم، دارالحدیث.
خوانساری، محمد باقر (1991 م). روضات الجنات، بیروت، دار الاسلامیه، ج 4.
خویی، سید ابوالقاسم (1413 ق). معجم رجال الحدیث، مؤسسه الخوئی الاسلامیه، ج 17.
ذهبی، شمس الدین محمد (1993 م). تاریخ الاسلام، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، ج 30 و 31 و 35 و 36.
ذهبی، شمس الدین محمد (2006 م). سیراعلام النبلاء، قاهره، دار الحدیث، ج 19.
زامباور (1356 ش). نسب نامه خلفا و شهریاران و سیر تاریخی حوادث اسلام، ترجمة محمد جواد مشکور، تهران، کتابفروشی خیام.
شعار، منظر (1405 ق). «دارالعلم فی طرابلس الشام، الوعی الاسلامی»، السنه الحادیه و العشرون، العدد 245، صص 117-115.
شهید اول، محمد بن مکی عاملی (1419 ق). ذکری الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آل البیت.
طوسی، محمد بن حسن (1407 ق). الخلاف، موسسه النشر الاسلامی، قم، جامعه المدرسین، ج 1.
طوسی، محمدبن حسن (1961 م). رجال، نجف، افست، ج 1.
طوسی، محمد بن حسن (1414 ق). الرسائل العشر، قم، نشر اسلامی، ج 1.
طوسی، محمدبن حسن (1420 ق). فهرست کتب الشیعه و اصولهم، قم، چاپ سید عبد العزیز طباطبایی، ج 1.
طوسی، محمد بن حسن (1412 ق). المبسوط، بیروت، دارالکتاب الاسلامی، ج 1.
الفاضل القایینی النجفی، علی (1405 ق). معجم المولفی الشیعه، منشورات وزاره الارشاد الاسلامی، ج 1.
فروزانی، سید ابوالقاسم؛ مودت، لیدا (1393 الف). «بررسی نقش دارالعلم طرابلس در پویایی مذهب تشیع در عهد بنی‌عمار»، شیعه شناسی، شماره 46، ص 24-7.
فروزانی، سید ابوالقاسم؛ مودت، لیدا (1393 ب). «تحلیلی بر مناسبات سیاسی حکومت بنی‌عمار با سلجوقیان، فاطمیان و صلیبیون»، مطالعات تاریخ اسلام، ش 20، صص 98-79.
قفطی، جمال الدین ابوالحسن (1369 ق). انبا الرواه علی انباه النحا، تحقیق ابوالفضل ابراهیم، قاهره، مکتبة دارالکتب الاسلامیه، ج 1.
کراجکی، محمد بن عثمان (1985 م). کنز الفوائد، بیروت، دارالاضواء، ج 1.
محمد بکر، احسان (۱۹۷۷ م). «دارالحکومه فی طرابلس السلام و احتراق الصلیبیین لنفائس مخطوطات‌ها»، مجله الجدید، العدد 136، صص 63-61.
مدرس تبریزی (1369 ق). ریحانه الادب فی تراجم معروفین بالکنیه او اللقب، تهران، کتابفروشی خیام، ج 5.
معینی‌فر، محمد (۱۳۹۴ ش). «سید مرتضی علم‌الهدی و ایده‌نگاری فقه مقارن»، بساتین، ش 3 و 4، صص 108-101.
مفید، محمدبن محمد (1413 ق). مسائل العویصه، تحقیق محسن احمدی، قم، موتمرالعالمی الشیخ مفید.
مقدسی، ابوعبدالله محمد (1411 ق). احسن التقاسیم فی المعرفه الاقالیم، قاهره، مکتبه مربولی.
منتجب الدین، رازی (1404 ق). فهرست اسماء علماء الشیعه و مصنفیهم، تهران، منشورات المکتبه المرتضویه.
مهاجر، جعفر (1436 ق). السید المرتضی حضوره الفکری، بیروت، الفیه السید المرتضی، صص 286-278.
مهاجر، جعفر (1424 ق). الکراجکی، قم، مؤسسه تراث الشیعه.
ناصرخسرو (1341 ش). سفرنامه، تهران، کتابفروشی اسلامیه.
نجاشی، احمد بن علی (1407 ق). رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1395 ش). دانشنامه آثار فقهی، تهران، مؤسسه دایر المعارف فقه اسلامی.
یاقوت حموی، عبدالله (1995 م). معجم البلدان، بیروت، دارصادر، ج 4.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (1422 ق). البلدان، دار الکتب العلمیه، بیروت.
دوره 7، شماره 26
زمستان 1404
صفحه 33-57

  • تاریخ دریافت 30 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 15 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 19 شهریور 1404