نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

زیبایی شناسی نور و رنگ در کاشی کاری مسجد گوهرشاد با رویکرد ابن هیثم

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد پژوهش هنر، هنرآموز اداره آموزش و پرورش، کرمان، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد ایران شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر، کرمان، ایران.
10.22034/icrs.2025.534112.1359
چکیده
ابن‌هیثم را می‌توان از جمله مهم‌ترین اندیشمندانی برشمرد که نظریه ادراک زیبایی وی، کیفیات و ساختار بصری لازم در آثار هنری را مورد مطالعه قرار می‌دهد. از این رو لازم است نظریاتش در حوزه زیبایی‌شناسی مورد پژوهش قرار گیرد. مسجد گوهرشاد مشهد، شاهکار عصر تیموری، مجموعه‌ای بی‌نظیر و چشم‌نواز از جلوه و همنشینی و همراهی نور و رنگ در تمامی وجوه است. زیرا هیچ رنگی خارج از تابش نور، رنگ نیست و رنگ‌ها فقط در مجاورت و تأثیرگذاری بر یکدیگر است که کیفیت و رنگ خود را بروز می‌دهند. بر اساس آرای ابن‌هیثم، 22 عامل به واسطۀ درک چشم حاصل می‌شوند و در صدر این عوامل، از نور و رنگ نام می‌برد که این دو حاصل احساس زیبایی هستند. چگونگی کاربست این دو عامل در هنر کاشیکاری مسجد گوهرشاد، هدف این مقاله است و به دنبال پاسخ به این پرسش که چگونه نور و رنگ‌های کاشیکاری مسجد گوهرشاد بر اساس نظریه ادراک زیبایی ابن‌هیثم، قابل بررسی و تحلیل است. روش تحقیق از لحاظ هدف، کاربردی و از نظر روش انجام، توصیفی تحلیلی است و اطلاعات نیز بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای به دست آمده است. نتایج حاکی از آنند که علاوه بر احساس بینایی و درک نور و رنگ امری فراتر وجود دارد و آن ادراکی است که با عقل و خیال به وجود می‌آید و از دیدگاه ابن‌هیثم از طریق حواس باطنی درک می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Aesthetics of Light and Color in Goharshad Mosque's Tilework with Ibn al- Haytham's Approach

نویسندگان English

Vahideh Jalalkamali 1
Amirhossein Jalalkamali 2
1 M.A. in Art Research, Art Teacher at Department of Education, Kerman, Iran.
2 Master Student in Iranian Studies, Shahid Bahonar University, Kerman, Iran.
چکیده English

Ibn al-Haytham can be considered one of the most important scholars whose theory of aesthetic perception focuses on the visual qualities and structures necessary in artistic works. Therefore, it is essential to study his theories in the field of aesthetics. The Goharshad Mosque in Mashhad, a masterpiece of the Timurid era, is an unparalleled and eye-catching collection of the interplay and companionship of light and color exists outside the illumination of light. According to Ibn al-Haytham's views, 22 factors are perceived by the eye, with light and color being at the forefront, as these two are the results of the sense of beauty. This article aims to examine how these two factors are applied in the tilework art of the Goharshad Mosque. The theoretical method of this article is based on the Islamic philosophical theories of Ibn al-Haytham, who places great emphasis on the concept of light and color and believes that these two factors together can create beauty. The research method is applied in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of implementation, with information obtained through library studies. The results indicate that beyond the sense of vision and the perception of light and color, there exists something more: a perception that is formed by the intellect and imagination, and which, from Ibn al-Haytham`s perspective, is comprehended through the internal senses.

کلیدواژه‌ها English

Ibn al Haytham, Goharshad Mosque, Ligh, Color, Aesthetics
 قرآن کریم
ابراهیمی، الهه (زمستان 1397). «بررسی معماری دورة تیموری (با تأکید بر مساجد و مدارس)»، فصلنامه علمی تخصصی رهیافت فرهنگ دینی، ش 4، ص 159 ـ 136.
اکبری، امیر و آمنه‌سادات فتاحی‌معصوم (بهار 1395). «بازشناسی پدیداری اندیشه‌های عرفانی در معماری مسجد گوهرشاد مشهد»، فصلنامه عرفان اسلامی، س 15، ش 59، ص 438 ـ 417.
بلخاری‌قهی، حسن (1384). تجلی نور و رنگ در هنرهای ایرانی اسلامی، تهران، سوره مهر.
بلخاری‌قهی، حسن (1384). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی (دفتر دوم) کیمیای خیال، تهران، سوره مهر.
بلخاری‌قهی، حسن (1394). زیبایی‌شناسی در آرای ابن‌هیثم و کمال‌الدین فارسی، کرمان، دانشگاه شهید باهنر.
بلخاری‌قهی، حسن (1398). «تأملی در نورشناسی با تأکید بر المناظر، شاهکار ابن هیثم»، حکمت نامه مفاخر، س 4، ش 7، ص 16 ـ 7.
بلخاری‌قهی، حسن (1398). معنا و مفهوم زیبایی در المناظر و تنقیح المناظر، تهران، فرهنگستان هنر.
پوپ، آرتور اپهام (1378 ش). معماری ایران پیروزی شکل و رنگ، ترجمه کرامت‌الله افسر، تهران، انتشارات یساولی.
پورذبیح، فاطمه؛ همایون حاج‌حسینی و محمد اعظم‌زاده (تابستان 1400). «تحلیل و خوانش آثار هنری بر اساس نظریه ادراک زیبایی ابن هیثم مطالعه موردی: تابلوی شب پرستاره ونسان ونگوک»، نشریه هنرهای زیبا هنرهای تجسمی، س 26، ش 2، صص 126- 117.
پیروی‌خوش‌نژاد، کیمیا (1396). «بررسی تطبیقی جایگاه رنگ تزیینات کاشی‌کاری در معماری مساجد با رویکرد به هنر اسلامی در دوره‌های صفویه و قاجار نمونه پژوهش: مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد نصیرالملک»، هفتمین کنفرانس بین‌المللی توسعه پایدار و عمران شهری.
حق‌شناس، محیا و محمد محرابی (1396). «نقش و تأثیر رنگ بر ادراک فضاهای مذهبی در شهرهای تاریخی ایران»، سومین کنفرانس سالانه پژوهش‌های معماری، شهرسازی و مدیریت شهری.
دانش، ساجده (1394). «رنگ در قرآن کریم»، کنفرانس سالانه رویکردهای نوین پژوهشی در علوم انسانی.
رحیم پور، مهدی (1387). «ابن هیثم و زیبایی‌شناسی او»، آیینه خیال، ش 10، صص 139- 137.
رهنورد، زهرا (1384). حکمت هنر اسلامی، تهران، انتشارات سمت.
زمرشیدی، حسین. (1390). «مسجد بی‌نظیر جامع گوهرشاد و هنرهای قدسی معماری»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، س 2، ش 6، صص 32 ـ 17.
سیستانی، رودینا؛ مینو خانی و علی مرادخانی (پاییز و زمستان 1402). «زیباشناسی رنگ و نور در آثار ایران درودی با رویکرد ابن هیثم»، نشریه رهپویه حکمت هنر، س 2، ش 2، صص 126 - 117.
شایسته فر، مهناز و فرزانه خمسه (پاییز و زمستان 1392). «فیروزه نگین مساجد»، نشریه جلوه هنر، س 5، ش 2، صص 19- 10.
شهبازی‌شیران، حبیب (1386). آثار مهم و برجسته ساختمانی و ویژگی‌ها و دستاوردهای معماری و تزیینی تمدن اسلامی ایران در دوره تیموریان، اردبیل، دانشگاه محقق اردبیلی.
صادقی‌اسکندری، فرشته (1394). «پیشینه نور و رنگ در نگارگری معماری ایرانی و هنر اسلامی»، همایش ملی فرهنگ گردشگری و هویت شهری.
صحتی، بهزاد و مهیار اسدی (بهار و تابستان 1402). «تطبیق نظریة زیبایی‌شناسی نور از منظر ابن هیثم با اصول زیبایی‌شناسی عکاسی مدرن»، نشریه رهپویه حکمت هنر، س 2، ش 1، صص 148 ـ 133.
علیپور، آزاده (1394). «بررسی تأثیرات رنگ در معماری»، دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران معماری و شهرسازی.
عناقه، عبدالرحیم؛ حمید محمودیان و رقیه صابری‌زاده (پاییز 1391). «تجلی عرفان در معماری مسجد»، فصلنامه تخصصی عرفان اسلامی، ش 33، صص 188 ـ 160.
غزالی، ابوحامد محمد (1363 ش). نور و ظلمت «مشکاه الانوار»، ترجمه زین‌الدین کیانی‌نژاد، تهران، سهامی انتشار.
فریه، آر دبلیو (1374 ش). هنرهای ایران، ترجمه پرویز مرزبان، تهران، انتشارات فرزان.
فغفوری، رباب و حسن بلخاری‌قهی (پاییز 1394). «بررسی تطبیقی مضمون کتیبه‌های مسجد گوهرشاد و مبانی اعتقادی شیعه در دوره تیموری و صفوی»، فصلنامه علمی پژوهشی نگره، ش 35، صص 18 ـ 4.
مرادی‌نسب، حسین؛ محمدرضا بمانیان و ایرج اعتصام (بهار 1396). «بازشناسی تأثیر اندیشه‌های عرفانی در پدیداری رنگ آبی در کاشیکاری مساجد ایران»، فصلنامه پژوهش‌های معماری معماری اسلامی، ش 14، صص 46 ـ 32.
مصدقیان، وحیده (1384). نقش و رنگ در مسجد گوهرشاد، تهران، انتشارات کتاب آبان.
مقدم پور، ناصر (1395). زیبایی‌شناسی کاشی، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور.
موسوی‌لر، اشرف‌السادات؛ پروین بهارزاده و معصومه حبیبی افراتختی (تابستان 1396). «مطالعه تطبیقی تقابل‌های دوتایی سورة مبارکة «اللیل» با رنگ‌های کتیبه‌های قرآنی آن»، نشریه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، س 1، ش 2، صص 115 ـ 149.
نصر، سیدحسین (1372). سنت اسلامی در معماری ایرانی، ترجمه محمد آوینی، جاودانگی و هنر، تهران، انتشارات برگ.
نقره‌کار، عبدالحمید (1387). درآمدی بر هویت در معماری و شهرسازی اسلامی، تهران، انتشارات هدف.
نویا، پل (1373 ش). تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ترجمه اسماعیل سعادت، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
واعظی، محمود و حسین جدی (پاییز و زمستان 1399). «بازخوانی مفهوم نور در قرآن کریم»، نشریه آموزه‌های قرآنی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، س 17، ش 32، صص 218 ـ 187.
ویلبر، دونالد و لیزا گلمبک (1374 ش). معماری تیموری در ایران و توران، ترجمه کرامت‌الله افسر، محمدیوسف کیانی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور.
دوره 7، شماره 26
زمستان 1404
صفحه 133-156

  • تاریخ دریافت 22 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 30 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 08 مهر 1404