نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

روش شناسی برداشت از قرآن کریم در نظریه پردازی معماری اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه معماری، دانشکده هنر و معماری ،دانشگاه تربیت مدرس، تهران ،ایران
2 استاد گروه معماری ،دانشکده هنرو معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3 استادیار گروه معماری، دانشکده هنر ومعماری، دانشگاه تربیت مدرس ،تهران، ایران
10.22034/icrs.2025.540476.1379
چکیده
برداشت از قرآن کریم به‌عنوان منبع اصلی معماران مسلمان، همواره نقش کلیدی در شکل‌گیری معماری اسلامی داشته است. امروزه با انبوهی از نگرش‌های متفاوت در علوم‌انسانی و سبک‌های معماری مدرن و تقلید از آن سبک‌ها در جوامع اسلامی کمتر به گنجینه ارزشمند قرآن به‌عنوان سرچشمه همه علوم و استفاده از آن در خلق سبک‌های مناسب جامعه اسلامی پرداخته شده است. فرایند برداشت از قرآن شامل مراحل مختلفی از استخراج شاخص تا تجلی آنها در کالبد بناهاست که در پژوهش‌های متعدد برای رسیدن به شاخص‌های کلی بررسی شده است؛ اما سؤال پژوهش این است که: «چگونه می‌توان با برداشت از قرآن به نظریه‌پردازی در شاخص‌های اثباتی معماری دست‌یافت؟»
این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد میان‌رشته‌ای و با استناد به کتب و مقالات معتبر، روش‌شناسی استخراج، تطبیق و تجلی مفاهیم قرآنی در معماری اسلامی را به‌صورت سیستماتیک بررسی می‌کند؛ سپس با نقد شکاف‌های موجود، به تدوین یک مدل روش‌شناسی جامع و روشی برای دستیابی به شاخص‌های اثباتی در معماری اسلامی می‌پردازد. این پژوهش نشان می‌دهد که تلفیق روش تفسیر ساختاری (تحلیل ادبی- زبان‌شناختی آیات) و احکام اسلامی به همراه تدبر خلاقانه و استفاده از علوم روز، می‌تواند به خلق معماری اصیل اسلامی بینجامد. روش‌شناسی قرآن محور در معماری اسلامی، نه تقلید ظواهر تاریخی که بازآفرینی حکمت‌های جاودان اسلامی در قالب‌های معاصر است. این پژوهش چارچوبی نظام‌مند برای تلفیق دانش دینی با خلاقیت‌های معماری ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Methodology of Interpreting the Holy Quran in theorizing Islamic architecture

نویسندگان English

mansooreh goodarzi 1
Mohammadreza Bemanian 2
Mehdi Motamedmanesh 3
1 Ph.D. Candidate, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

The interpretation of the Holy Qur'an, as the main source of Muslim architects, has always played a key role in the form of Islamic architecture. Nowadays, with the high volume of different attitudes in the humanities and modern architectural styles and imitation of those styles in Islamic societies, less attention has been paid to the valuable treasure of the Qur'an as the source of all sciences and its use in creating appropriate styles of Islamic society. The process of understanding the Qur'an includes various stages from extracting principles to manifesting them in the body of buildings, which have been studied in various researches to reach general indicators have been examined, but the question of the research is how to achieve theorizing in the positive indicators of architecture by interpreting the Qur'an. This article, using a review-analytical method and an interdisciplinary approach and citing scientific sources and valid articles, systematically examines the methodology of extraction, comparison and manifestation of Quranic concepts in Islamic architecture, and then, by criticizing the existing gaps, a comprehensive methodological model and a method for achieving positive indicators in Islamic architecture can be developed . This research shows that the combination of the method of structural interpretation (literary-linguistic analysis of the verses) and Islamic rulings along with creative contemplation and the use of modern sciences can lead to the creation of authentic Islamic architecture .The Qur'an-based methodology in Islamic architecture is not the imitation of historical appearances, but the recreation of eternal Islamic wisdom in contemporary formats. This research provides a systematic framework for the integration of religious knowledge with architectural creations.

کلیدواژه‌ها English

Methodology
Interpretation of the Quran
Theorizing
Islamic Architecture
Scientific Interpretation
Positive Theory
قرآن کریم
اتینگهـاوزن، ریچـارد و گرابـر، اولگ (1396). هنـر و معمـاری اسـلامی، ترجمـه یعقـوب آژنـد، تهـران، سـمت، ج1.
احمدی، عباسعلی ؛ جلالی، سید مجتبی (خرداد 1404). «تأثیر آموزه‌های اسلامی در طراحی شهری و معماری مسکونی سکونتگاه­های گذشته؛ مطالعه موردی قلعه مورچه خورت اصفهان»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، س 6، ش 23، صص 181-147. DOI: 10.22034/icrs.2025.522471.1333
اخوت، هانیه (تابستان 1393). «بررسی روش و راهبردهای تحقیق در مطالعات میان رشته‌ای قرآن کریم»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن کریم، س 5، ش 1، صص 34-23.
اصغرزاده، سعید (پاییز 1393). «جستار در شکل نظریه‌های معماری»، فصلنامه صفه، س 24، ش 66، صص 5-16. DOR: 20.1001.1.1683870.1393.24.3.1.4
امین‌پور، احمد؛ پیروزمند، علیرضا؛ جهانبخش، عباس (پاییز 1397). «روش شناسی نظریه پردازی هنرو معماری اسلامی»، فصلنامه روش شناسی علوم اجتماعی و انسانی، س 24، ش 67، صص 89-72. DOI: 10.30471/mssh.2018.1504 
بابایی، احسان؛ ربیعی، کامران (زمستان 1395). «نظریه هنجاری و ویژگی‌های آن در مطالعات شهری»، فصلنامه روش شناسی علوم انسانی، س 20، ش 89، صص 78-57.
بهرام‌پور، عطیه؛ اسفندیار، محمودرضا (تابستان 1404). «تأملی در نسبت حکمت معنوی با معماری و شهرسازی؛ ضرورت بازتعریف جایگاه حکمت درخلق فضاهای معنادار: مقایسه تطبیقی بافت سنتی و بافت جدید شهریزد»، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، ش 23، صص 146-118. DOI: 10.22034/icrs.2025.524335.1336
جوادی­آملی، عبدالله (1379). تسنیم، تفسیر قرآن کریم، قم، مرکز نشر اسرا.
حسینی‌پور، مرضیه؛ جودوی، امیر (تابستان 1402).«نقد و بررسی رویکرد پدیدارشناسانه در فهم قرآن»، فصلنامه مطالعات قرآنی، س 24، ش 12، صص 45-23. DOI: 10.30495/qsf.2023.1978983.2980
دل‌زنده، علی؛ بمانیان، محمدرضا؛ جهانبخش، حید؛ مرادی‌نسب، حسین (زمستان 1402). «مرتبه بندی تعاریف و شیوه‌های نگرش به معماری اسلامی بر پایه شناخت شناسی و هستی شناسی اسلامی»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، ش 100، صص83-54.
دشتی، محمد (1378). روش­های برداشت از قرآن، قم، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین(ع).
ذوالفقارزاده، حسن؛ مافی، سوسن (1401). تجلی باورهای اصول دین در معماری اسلامی، قزوین، انتشارات دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره).
رضایی­اصفهانی، محمدعلی (پاییز 1388). «روش شناسی مطالعات میان رشته‌ای در تفسیر قرآن»، فصلنامه اندیشه دینی، دانشگاه شیراز، س 7، ش 32، صص 132-115. DOI: 10.22099/jrt.2013.1246
سعدوندی، مهدی؛ مطیع، مهدی؛ منصوریان، مریم (زمستان 1392).  «باز نمود مفاهیم و ساختار ادبی قرآن در معماری اسلامی»، فصلنامه مطالعات تطبیقی هنر، س 3، ش 6، ص 98-87.
سلیمی، مینا؛ شریف‌زاده، محمدرضا؛ بنی‌اردلان، اسماعیل (خرداد 1399).«پدیدارشناسی مکان‌های مقدس با تکیه بر معماری ایرانی-اسلامی (نمونه موردی: مسجد تاریخی شیخ لطف الله اصفهان)»، فصلنامه عرفان اسلامی (ادیان و عرفان)، س 16، ش 63، ص 267-251. 20.1001.1.25383345.1401.7.4.3.4 DOI:
صدرالدینی، محسن (زمستان 1401). «کامپوزیت‌های پلیمری حاوی الیاف پشم گوسفند با کاربرد عایق‌های حرارتی و صوتی: از معرفی تا کاربرد»، فصلنامه پژوهش و توسعه فناوری پلیمر ایران، س 4، ش 7، صص 31-23.
صفایی­حائری، علی (1392). روش برداشت از قرآن، قم، نشر لیله القدر.
گرابر، اولگ (1391). معماری اسلامی، ترجمه اکرم قیطاسی، تهران، سوره مهر، چ 2.
لطیفی، میثم (پاییز1390). «روش شناسی راهبردهای تدبر در قرآن کریم: استقرائی از پژوهش‌های میان رشته‌ای مدیریت اسلامی در دهه اخیر»، فصلنامه اندیشه مدیریت راهبردی، س 5، ش 2، صص 55-25. DOI: 10.30497/smt.2011.160
مختاریان، علی (1400).واژگان و اصطلاحات معماری قرآنی، تهران، نشر زرین اندیشمند، چ 2.
مرتضوی، سیدرحمان (1396). بررسی و نقد رویکرد پدیدارشناسانه هانری کربن به هنر اسلامی، رساله دکتری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه علامه طباطبائی.
مطهری، مرتضی (1372). آشنایی با قرآن، تهران، نشرصدرا.
مظاهری، حسین (1390)، عصاره دین (احکام، اخلاق، اعتقادات)، قم، نشرمؤسسه فرهنگی الزهرا.
خوشنویس،احمدمیرزا کوچک؛ بیات، عاطفه (زمستان1402). «بررسی تاثیرنظریه های اثباتی و هنجاری در آموزش معماری بر هویت معماری معاصر ایران»، نهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری و توسعه شهری، تهران.
نقره‌کار، عبدالحمید؛ مظفر، فرهنگ؛ نقره‌کار، سلمان (پاییز 1389). «مدلسازی، روشی مفید برای پژوهش میانرشته ای»، دوفصلنامه معماری و شهرسازی ایران انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران، ش 1، صص 138-129.
دوره 7، شماره 27
بهار 1405
صفحه 97-125

  • تاریخ دریافت 19 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 25 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 05 مهر 1404