نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نسبت‌سنجی علم در تمدن اسلامی و علم در اسلام؛ واکاوی انتقادی ادعای وحدت ارگانیک در اندیشه سنت‌گرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز، اهواز، ایران.
10.22034/icrs.2025.536404.1368
چکیده
نسبت اسلام با علم، از جمله مباحث راهبردی در بنیان‌گذاری تمدن نوین اسلامی است. یکی از روش‌های بررسی این رابطه، «الگوی عنصری» است که در آن، دو دیدگاه اصلیِ «تک عنصری» و «دوعنصری» مطرح می‌شود. سنت‌گرایان با اتخاذ دیدگاه تک عنصری، معتقدند علم تحقق یافته در تمدن اسلامی و علم در اسلام، دو مقوله جدا نیستند، بلکه دارای وحدت ارگانیک هستند. مسأله اصلی تحقیق، ارزیابی میزان کارآمدی این الگو در نشان دادن همگرایی علوم تمدن اسلامی با مفهوم علم در اسلام است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد انتقادی، به تبیین این الگو پرداخته و نشان می‌دهد که ادعای وحدت ارگانیک در این دیدگاه بیشتر به یک وحدت ترکیبی و مصنوعی شباهت دارد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که الگوی تک عنصری با وجود مزایایی مانند تأکید بر نقش معنویت در علم و ارائه نگاهی یکپارچه، از شواهد تاریخی کافی برای اثربخشی خود برخوردار نیست و در تبیین رابطه علوم تجربی با متون اسلامی با چالش‌هایی مواجه است. همچنین، این الگو قادر به توضیح نوسانات تاریخی تأثیر اسلام بر علوم در دوره‌های مختلف تمدن اسلامی نیست. در نهایت، پژوهش حاضر با اشاره به ظرفیت‌های قرآن در حوزه علوم طبیعی و انسانی، وحدت نسبی را به عنوان دیدگاه پیشنهادی طرح می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Measuring the Relationship Between Science in Islamic Civilization and Science in Islam: A Critical Analysis of the Claim of Organic Unity in Traditionalist Thought

نویسنده English

seyed reza mousavi
Assistant Professor of Islamic Education Department of Islamic Education,School of Medicine Ahvaz Jundishapur University of Medical Sciences,Ahvaz,Iran
چکیده English

The relationship between Islam and science is a strategic issue in the foundation of a new Islamic civilization. One method for examining this relationship is the "Elemental Model," which presents two main perspectives: the "Single-Element" view and the "Dual-Element" view. Proponents of Traditionalism, adopting the Single-Element view, argue that the science realized within Islamic civilization and the concept of science in Islam are not two separate categories but rather share an organic unity. The primary research question of this study is to evaluate the efficacy of this model in demonstrating the convergence between the sciences of Islamic civilization and the concept of science in Islam. Using a descriptive-analytical method and a critical approach, this article elucidates this model and demonstrates that the claim of organic unity within this perspective more closely resembles a synthetic and artificial unity.
The research findings indicate that despite its advantages-such as emphasizing the role of spirituality in science and presenting a holistic worldview-the Single-Element model lacks sufficient historical evidence for its effectiveness and faces challenges in explaining the relationship between empirical sciences and Islamic texts. Furthermore, this model fails to account for the historical fluctuations of Islam's influence on the sciences across different periods of Islamic civilization. Finally, by pointing to the Qur'an's potential in the realms of natural and human sciences, the present research proposes unity as a suggested alternative perspective.

کلیدواژه‌ها English

Single-element model
traditionalists
Islam and science
Islamic civilization
relative unity
قرآن کریم.
استنبرگ، لیف (1399). اسلامی سازی دانش، گروه مترجمان (محمدرضا قائمی نیک و همکاران)، قم، بوستان کتاب.
اقبال، مظفر (1391). اسلام و علم، ترجمه فرشته ناصری و علی آخیشنی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
اقبال، مظفر (1396). شکل‌گیری علم اسلامی، ترجمه محمدرضا قائمی نیک و دیگران، تهران، ترجمان.
ایمان، محمدتقی، کلاته ساداتی، احمد (1399). روش‌شناسی علوم اسلامی نزد اندیشمندان مسلمان، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بابایی، حبیب الله (1399). جستارهایی نظری در اسلام تمدنی (مجموعه مقالات)، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بستان، حسین (1391). گامی به سوی علم دینی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ج1.
بکار، عثمان (1386). تاریخ و فلسفه اسلامی، ترجمه محمدرضا مصباحی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
جعفری، محمدتقی (1385). فلسفه دین، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
چالمرز، آلن اف (1390). چیستی علم، درآمدی بر مکاتب علم شناسی فلسفی، ترجمه سعید زیباکلام، تهران، سمت.
خسروپناه، عبدالحسین (1392). در جستجوی علوم انسانی اسلامی، قم، نشرمعارف، ج1.
حسنی، سید حمیدرضا، علیپور، مهدی، موحدابطحی (1397). علم دینی، دیدگاه‌ها و ملاحظات، قم، حوزه و دانشگاه.
دهخدا، علی اکبر (1377). لغت نامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران،ج3.
سوربن، ورنر و تانکارد، جیمز (1386). نظریه‌های ارتباطات، ترجمه علیرضا دهقان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
عمید، حسن (1379). فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیرکبیر،ج 1.
فرزندی، عباسعلی و ترکاشوند، سینا (1399). واکاوی مفاهیم الگو، نظریه، منظومه، مکتب و ارتباط آن‌ها با یکدیگر، تهران، پژوهشگاه عالی ملی دفاع.
گمینی، امیرمحمد و کیقبادی، فاطمه (1396). «آیا علوم طبیعی در تمدن اسلامی برگرفته از اسلام بود؟ نقد و بررسی کتاب شکل‌گیری علم اسلامی»، نقد کتاب کلام فلسفه عرفان، ش 15-16، صص 156-139.
مفتخری، حسین (1390). مبانی علم تاریخ، تهران، سمت.
موسوی، سید رضا و میرمحمدی، ضیاءالدین و الهی تبار، علی (1401). «نوسان تأثیر اسلام بر علم در تمدن اسلامی»، فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ش 49، صص 50-27.
نصر، سیدحسین (1384). علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، علمی فرهنگی.
وات، مونتگمری (1389). تأثیر اسلام بر اروپای قرون وسطی، ترچمه حسین عبدالمحمدی، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره).
Longman Advanced American Dictionary (1385 A.H). Tehran, Salman Farsi.
Nursi, Bediuzzaman(2008). Words: From: the Risale-i Nur Collection, Translated by Sukran Vahide, Istanbul, Sozler Nesriyat.
Nasr, S, H. (2010). In Search of the Sacred, A Conversation with Seyed Hossein Nasr on His Life and Thouht, Praeger Pub.
دوره 7، شماره 27
بهار 1405
صفحه 10-32

  • تاریخ دریافت 31 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 16 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 05 آبان 1404