نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نقش حکومت‌های قراقویونلو و مشعشعیان در ارتقای جایگاه عالمان شیعه (780- 1135 هـ .ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مربی گروه علوم قرآن و حدیث ،دانشکده الهبات ،دانشگاه پیام نور ،تهران ،ایران
2 دانشیار گروه تاریخ، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران.
10.22034/icrs.2025.524435.1337
چکیده
دو حکومت در قرون میانه تاریخ ایران، رویکرد سیاسی و اجتماعی خود را با مذهب تشیع دوازده امامی درآمیختند؛ ترکمانان قراقویونلو در شرق آناتولی، آذربایجان و قفقاز به قدرت رسیدند و مشعشعیان در خوزستان و عراق عرب حکومت راندند. حاکمان این دو سلسله برای بهره­مندی از ظرفیت­های موجود در مذهب تشیع اثنی اعشری، توان خود را در ارتقای جایگاه علمی، مذهبی و سیاسی عالمان دوران خود گذاشتند. مسئله اصلی مقاله آن است که «امیران و سلاطین این دو حکومت چگونه و با چه ابزارهایی موفق به ارتقای سطح علمای امامیه در دوره حکومتگری خود شدند؟». روشی که این پژوهش برای پاسخ به پرسش اصلی به کار گرفته است، روش توصیفی- تحلیلی بوده و با بهره­گیری از منابع کتابخانه­ای است. یافته های پژوهش نشان می دهد که  حمایت­های این دو سلسله نقش موثری در ارتقای سطح عالمان تشیع امامی به ویژه در نواحی جنوب غربی ایران و عراق عرب داشته و این موضوع زمینه­های توسعه جایگاه اجتماعی، علمی، سیاسی و مذهبی عالمان امامیه را در دوره صفویان مهیا نمود. همچنین دوره حکومت اسپند میرزا از حاکمان محلی بغداد به دلیل حضور ابن فهد حلی و تأسیس حوزه علمیه حله و نیز طرح مباحث علمی میان علمای برجسته شیعه، منجر به ارتقای جایگاه آنها شد. در دوره سید محسن و سید مطلب مشعشعی نیز جایگاه علمای شیعه از نظر سیاسی، فرهنگی و مذهبی نسبت به دوره­های قبل و بعد حکومت آل مشعشع، دچار تغییرات محسوسی شد. 
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The role of the Qaraquyunlu and Mushasha'i governments in the promotion of Shiite scholars (780-1135 AH)

نویسندگان English

seyed dariush rahimi 1
mohsen ranjbar 2
1 Instructor, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Payame Noor University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of History, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran.
چکیده English

Two governments in the Middle Ages of Iranian history combined their political and social approach with the Twelver Shiism. The Qaraquyunlu Turkmens came to power in eastern Anatolia, Azerbaijan, and the Caucasus, and the Mushasha'is ruled in Khuzestan and Arab Iraq. In order to benefit from the potential of the Twelver Shiism, the rulers of these two dynasties put their efforts into promoting the scientific, religious, and political status of the scholars of this era. The main issue of the article is "How and by what means did the emirs and sultans of these two governments succeed in promoting the level of the Imamiyya scholars at this time?" The method used in this study to answer the main question is descriptive-analytical and aims to arrive at the following hypothesis by utilizing library resources: "The patronage of these two dynasties played an effective role in raising the level of Imami Shia scholars, especially in the southwestern regions of Iran and Arab Iraq, and this paved the way for the development of the social, scientific, political, and religious status of Imami scholars during the Safavid period." The findings of the study show that the period of the rule of Espand Mirza, one of the local rulers of Baghdad, led to the raising of the level of Shia scholars due to the presence of Ibn Fahd Hilli and the establishment of the Hilla Seminary, .

کلیدواژه‌ها English

Qaraquyunlu
Al-Mashash'؛ a
Khuzestan
Arab Iraq
Twelver Shiism
Shiite scholars
احمدی­ مقدم، سید محمد و امیرعباس مهدوی فرد (تابستان 1400). «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، فصلنامه فقه و تاریخ تمدن، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، س 7، ش 2، صص 84-77.
احمدی، نزهت و اعظم جوزانی (زمستان 1390). «مشروعیت سیاسی در رویکردهای مذهبی حکومت ترکمانان قراقویونلو و آق ­قویونلو»، فصلنامه علمی تاریخ اسلام و ایران، دانشگاه الزهرا، س 21، ش 97، صص 21-1.
افندی تبریزی، عبدالله بن عیسی­بیگ (1401 ق). ریاض­ العلما و حیاض الفضلا، 7 ج، تحقیق احمد حسینی اشکوری، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی (ره).
باسورث، کلیفوردادموند (1381). سلسله­های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
پژوهش دانشگاه کمبریج (1379). تاریخ ایران دوره تیموریان، ترجمه یعقوب آژند، تهران، جامی.
ترابی طباطبایی، سید جمال (1349). نقش­ها و نگاشته­های مسجد کبود تبریز، تبریز، موزه آذربایجان شرقی.
جعفریان، رسول (1389). اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، چ 3.
جعفریان، رسول (1400). مهدیان دروغین، تهران، علم.
حافظ ابرو، عبدالله بن لطف الله (1317). ذیل جامع التواریخ، ترجمه خانبانا بیانی، تهران، شرکت تضامنی علمی.
حافظ ابرو، عبدالله بن لطف الله (1380). زبده التواریخ، تصحیح کمال حاج سید جوادی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حشری تبریزی، محمد امین (1371). روضه‌ اطها‌ر: مزارات‌ متبرکه‌ و محلات‌ قدیمی‌ تبریز و توابع‌، تصحیح عزیز دولت آبادی، تهران، ستوده.
حلبی، علی اصغر (1392). تاریخ علم کلام در ایران و جهان اسلام، تهران، اساطیر، چ 4.
خافی­خان نظام­الملکی، محمدهاشم (1925م). منتخب اللباب در احوال سلاطین ممالک دکن و گجرات و خاندیش، تصحیح سر ولزلی هیگ، کلکته، مطبع مرسلین باپتست.
خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین الحسینی (1353). حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، ج 3، زیر نظر محمد دبیر سیاقی، تهران، کتابفروشی خیام، چ 2.
رنجبر، محمدعلی (1382). مشعشعیان: ماهیت فکری- اجتماعی و فرآیند تحولات تاریخی، تهران، آگاه.
روملو، حسن بیگ (1370). احسن التواریخ، ج 1، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، بابک.
سمرقندی، عبدالرزاق (1383). مطلع السعدین و مجمع البحرین، 2 ج، ترجمه عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سید علی خان، تاریخ مشعشعیان، نسخه خطی کتابخانه سپه­ سالار.
شاهمرادی، سید مسعود و اصغر منتظرالقائم (بهار 1392). «تشیع قراقویونلوها (780-872 هـ .ق)»، فصلنامه علمی- پژوهشی پژوهش­های تاریخی، دانشگاه اصفهان، س 5، ش 17، صص 49-72.
شبر، جاسم حسن (1385 ق). تاریخ مشعشعیان، تهران، چاپخانه الاآداب.
شوشتری، نورالله بن شریف الدین (1377). مجالس المومنین، 2 ج، تصحیح احمد عبدمنافی، تهران، کتابفروشی اسلامیه.
طهرانی، ابوبکر (1356). کتاب دیاربکریه، به تصحیح نجاتی لوغال و فاروق سومه، تهران، کتابخانه طهوری.
عاملی، محسن امین (1403 ق). اعیان الشیعه، بیروت، دار التعاریف للمطبوعات.
عزیزی بنی­طرفی، یوسف (1372).  قبایل و عشایر عرب خوزستان، با نگاهی به آیین فصل، شعر، هنر و تاریخ، تهران، ناشر مولف.
قمی، شیخ عباس (1368).  الکنی­ و القاب، با مقدمه محمدهادی امینی، تهران، مکتبه الصدر، چ 5.
کربلایی تبریزی، حسین (1383). روضات الجنان و جنات الجنان، به اهتمام محمدامین سلطان القرائی، تبریز، ستوده.
کسروی، احمد (1312). تاریخ پانصد ساله خوزستان، بی­جا، بی­نا.
مدرسی خیابانی تبریزی، محمد علی (1392). ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه و اللقب، ج 8، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی (ره).
مزاوی، میشل م، (1388). پیدایش دولت صفوی، ترجمه یعقوب آژند، تهران، گستره، چ 2.
موسوی مشعشعی، سید علی خان، بی­تا، «الرحله المکیه»، کتابخانه سپهسالار (مطهری فعلی)، ش 1513.
میرجعفری، حسین (1384). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره تیموریان و ترکمانان، تهران، سمت، چ 5.
هندوشاه استرآبادی، محمدقاسم (1387). گلشن ابراهیمی (تاریخ فرشته)، ج 1، تصحیح محمدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
دوره 7، شماره 26
زمستان 1404
صفحه 58-75

  • تاریخ دریافت 28 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 10 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 14 مهر 1404