نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

ابن بیطار و تأثیر سنت گیاه داروشناسی دیوسکوریدسی و جالینوسی بر الجامع لمفردات الادویه و الاغذیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه تاریخ و باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی،دانشگاه آزاد اسلامی،واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران
3 دانشیار گروه تاریخ و باستان شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
اِبن­بَیطار (متوفای ۶۴۶ ق/ ۱۲۴۸م)، یکی از بزرگ­ترین گیاه‌داروشناسان مسلمان در سده­های میانه اسلامی است که نقش درخور توجهی در رشد و اعتلای این دانش ایفا کرده است. وی با نگارش کتاب اَلجامِع لِمُفرَدات اَلاَدوِیَة وَ اَلاَغذِیَة یکی از مهم­ترین آثار گیاه­داروشناسی را در جهان اسلام پدید آورد که به حق می­توان آن را دائرةالمعارف اختصاصی این دانش نامید. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که میراث یونانی دیوسکوریدس و جالینوس تا چه اندازه و چگونه بر کتاب اَلجامِع لِمُفرَدات اَلاَدوِیَة وَ اَلاَغذِیَة او اثر گذاشته است. به‌ویژه بر این مسئله تأکید می­کند که آیا داده­های او از این منابع یونانی، اعتبار و اصالت دارد یا چیزی جز تقلید و رونویسی از این آثار نیست. نگارنده با بررسی دقیق کتاب اَلجامِع لِمُفرَدات اَلاَدوِیَة وَ اَلاَغذِیَة همه ارجاعات مستقیم و باواسطه او را به این منابع یونانی استخراج و داده­های آن را تحلیل کرده و به این نتیجه دست‌یافته است که اگرچه وی در روش پژوهش، شیوه بیان و سبک نوشتاری خود از دِیُوسکُوریدُس و جالینُوس پیروی کرده است؛ اما شیوه مطالعات تجربی و مشاهدات میدانی منحصربه‌فرد خود را نیز دارد و پیوسته دیدگاه­های یونانیان را جرح‌وتعدیل نموده است و با خلاقیت­ها و نوآوری­هایی که از خود بروز داده بر وسعت مطالعات گیاه­داروشناسی افزوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Ibn Bitar and the effect of the pharmacognosy tradition of Dioscorides and Galenus on al Jāmiʻ li mufradāt al adwiya wa l aghdhiya

نویسندگان English

mohammad reza mir ahmadi 1
Yones Farahmand 2
fahimeh mokhber dezfouli 3
1 PhD Student, History and Civilization of Islamic Nations, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor Department of History and Archaeology, Faculty of Literature and Humanities,Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor Department of History and Archaeology, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Ibn Bitar (646 AH), is one of the greatest plants of Muslim pharmacognosists in the Islamic middle centuries who played a significant role in the growth and promotion of this knowledge. He wrote one of the most important works of pharmacognosy in the Islamic world, i.e. Kitāb al‑Jāmiʻ li‑mufradāt al‑adwiya wa‑l‑aghdhiya, which can rightly be called the exclusive encyclopedia of pharmacognosy. The present study seeks to answer the question of to what extent and how the Greek heritage of Dioscorides and Galenus influenced his comprehensive book. In particular, we will emphasize whether the information he inferred from these Greek sources are valid or authentic, or whether they are nothing more than imitations and transcripts of these works. By carefully examining all direct and indirect references to these Greek resources and analyzing the data of Al-Jame’ book, the author concludes that although Ibn Bitar has imitated the research method and writing style of Dioscorides and Galenus, he has his own unique method of empirical studies and field observations, constantly modifying the views of the Greeks and adding to the scope of pharmacognosic studies using his creativity.

کلیدواژه‌ها English

Dioscorides
Galenus
Ibn Bitar
Al-Hashaish
Al-advieh Al-mofradeh
pharmacognosy
اِبن اَبی اُصیبعه، موفق­الدّین ابوالعبّاس احمد بن قاسم، (۲۰۰۵م). عیون الانباء فی طبقات الاطباء، تحقیق نزار رضا، بیروت، دار مکتبة الحیاة.
اِبن­بَیطار، ابومحمّد ضیاءالدّین عبداللّه ابن احمد مالقی، (۱۹۹۲م). الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، بیروت، دارالکتب العلمیة.
اِبن­بَیطار، ابومحمّد ضیاءالدّین عبداللّه ابن احمد مالقی، (۱۹۸۹م). تفسیر کتاب دیاسقوریدوس، تحقیق ابراهیم بن مراد، بیروت، دارالغرب الاسلامی.
اِبن­جُلجُل، ابو داود سلیمان بن حسان اندلسی، (۱۹۵۵م). طبقات الاطباء و الحکماء، تحقیق ایمن فؤاد سید، قاهره، دارالکتب المصریة.
اِبن العِبری، ابوالفرج گریگوریوس بن اهرون، (۱۹۸۳م). تاریخ مختصر الدّول، تصحیح انطون صالحانی الیسوعی، بیروت، دار الرائد اللبنانی.
اِبن فَضل‌اللّه العُمری، شهاب‌الدّین احمد بن یحیی، (۲۰۱۰م). مسالک الابصار فی ممالک الامصار، چاپ اول، تحقیق کامل سلمان الجبوری، بیروت، دارالکتب العلمیة.
اِبن مُراد، ابراهیم، (۱۹۹۱م). بحوث فی تاریخ الطّب و الصّیدلة عند العرب، بیروت، دارالغرب الاسلامی.
اِبن مُراد، ابراهیم، (۱۹۸۵م). مُصطلح الاعجمی فی کتب الطّب و الصّیدلة العربیة، بیروت، دارالغرب الاسلامی.
اِبن­النَّدیم، ابوالفرج محمد بن اسحاق، (۲۰۰۹م). کتاب الفهرست، تحقیق ایمن فواد سید، لندن، مؤسسة الفرقان للتراث الاسلامی.
اعلم، هوشنگ، (۱۳۹۳). «الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة»، دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، جلد نهم، ص ۳۵۹.
اعلم، هوشنگ، (۱۳۹۹). «ابن­بیطار»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج 3، صص ۱۴۷-۱۴۶.
بیگ باباپور، یوسف. (۱۳۹۳). فهرست توصیفی دست‌نوشته‌های پزشکی دوره اسلامی در کتابخانه‌های ایران و جهان، تهران، سفیر اردهال.
پالِنسیا، آنخل گونزالس، (۲۰۱۱م). تاریخ الفکر الاندلسی، ترجمه حسین مونس، قاهره، المرکز القومی للترجمة.
جالینُوس، کلودیوس، (۱۳۹۹). کتاب الفهرست، به اهتمام احسان مقدس، تهران، سفیر اردهال، نیلو برگ.
حُنَین، ابوزید حنین بن اسحاق عبادی، (۱۳۷۹). رساله حنین بن اسحاق الی علی بن یحیی، به اهتمام مهدی محقق، دانشگاه تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی.
درخشان، لیلا؛ رجب نژاد، محمدرضا، (۱۳۹۸). «ابن بَیطار داروشناس اندلسی دوره تمدن اسلامی»، مجله تاریخ پزشکی، ش ۴۱.
دِیُوسکُوریِدُس، پدانیوس، (۱۳۹۱). الحشایش، ترجمه عربی مهران بن منصور، ترجمه فارسی و تحقیق سید محمود طباطبایی، تهران، دانشگاه علوم پزشکی تهران.
سِزگِین، فؤاد، ( ۱۳۸۶). تاریخ نگارش­های عربی، چاپ دوم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
صَفدِی، صلاح‌الدّین خلیل بن آیبک، (۲۰۰۰م).الوافی بالوفیات، تحقیق احمد الارناؤوط و ترکی مصطفی، بیروت، دار احیاءالتراث العربی.
عَبداللّه الدّفاع، علی، (۱۳۸۶ش). اسهام علماءالعرب و المسلمین فی علم النبات، ترجمه فرزانه غفاری، ، تهران، پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
قِفطِی، جمال‌الدّین ابوالحسن علی بن یوسف، (۲۰۰۵م). اخبار العلماء باخبار الحکماء، تحقیق ابراهیم شمس‌الدّین، بیروت، دارالکتب العلمیة.
قَنواتی، جُورج شَحّاته، (۱۹۹۶م). تاریخ الصّیدلة و العقاقیر، چاپ دوم، بیروت، اوراق شرقیة الاولی.
کامل حسین، محمد، (۲۰۱۳م). الموجز فی تاریخ الطّب و الصّیدلة عند العرب، بیروت، المنظمة العربیة للتّربیة و الثقافة و العلوم.
کُتبِی، محمد بن شاکر، (۱۹۷۳م). فوات الوفیات، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار صادر.
کیانی، حسین؛ زارع، منیژه، (۱۳۹۸). «بررسی شیوه بیان و سبک نوشتاری کتاب الجامع فی الادویة المفردة»، مجله طب سنتی اسلام و ایران، ش 1، صص ۵۷-۵۰.
مَقَرِّی، شهاب‌الدّین ابوالعبّاس احمد بن محمد، (۱۹۶۸م). نفح الطیب، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار صادر.
دوره 5، شماره 19
بهار 1403
صفحه 68-89

  • تاریخ دریافت 05 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 31 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 31 شهریور 1403