نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

بررسی وضعیت نسخ خطی وقفی شاه عباس صفوی به آستانه حضرت فاطمه معصومه(س)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر مطالعات اسلامی و نسخه‌پژوه، دانش‌آموخته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
چکیده
شاه عباس صفوی (م1038ق) در دوران پادشاهی طولانی مدت خود، نگاه ویژه‌ای به تأسیس حوزه‌های دینی‌ و مدارس علمیه و نیز نشر کتاب و وقف آن‌ها داشته است. جدای از آن، وی شخصاً چندین مجموعه بزرگ نسخ خطی را، وقف برخی از آستان‌های مقدسه و مدارس علمیه نموده است؛ که از جملۀ آنها، وقف یکصد و ده نسخه خطی کوچک و بزرگ بر حرم حضرت معصومه(س) و بر مدرسه آستانه مزبوره به تاریخ ذی‌قعدة‌ سال 1037ق می‌باشد. مناسب بود تا پژوهشِ میدانی و بررسی آماری گسترده‌ای صورت گیرد تا مشخص شود که وضعیت این نسخ وقفی شاه عباس و موجودی آنها چگونه‌اند؟ و در حال حاضر، چه تعدادی از این یکصد و ده نسخه وقفی در کتابخانه آستانه حرم قم یا مراکز کتابخانه‌ای دیگر وجود دارند؛ و مشخصات فهرستی این نسخ، چگونه هستند؟ پس از بررسی‌های مفصل، مشخص شد که از این مجموعه، تنها شش نسخه خطی «روض الجنان (3 مجلد)؛ الشجرة الالهیة؛ المباحث المشرقیة؛ حاشیه علی شرح العقائد النسفیه» اکنون در آستانه قم و مدرسۀ فیضیه جنب آن، موجود هستند؛ و مابقی نسخه‌های وقفی شاه عباس صفوی، مفقود می‌باشند و اطلاعی از آنها در دست نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Examining the Status of Manuscripts Endowed by Shah Abbas Safavi to the Shrine of Hazrat Fatimah Masoumeh (PBUH)

نویسنده English

kazem ostadi
Islamic Studies and Manuscript Researcher, Graduate of Quran and Hadith Sciences, University of Quran and Hadith, Qom, Iran.
چکیده English

During his long reign, Shah Abbas Safavi (d. 1038 AH) paid special attention to the establishment of religious schools and seminaries, as well as the publication of books and their endowments. Apart from that, he personally endowed several large collections of manuscripts to some holy shrines and seminaries; among them, he endowed one hundred and ten small and large manuscripts to the Fatimah Kazemiyeh Musaviyeh shrine and to the aforementioned Astaneh Madrasah in Dar al-Momineen Qom on the date of Gharat al-Shahr Dhu al-Qa’dah al-Haram in the year 1037 AH. It was appropriate to conduct a field study and statistical study to see what the status of these manuscripts endowed by Shah Abbas and their inventory are? And how many of these one hundred and ten endowments exist in the Astaneh library of Qom at present; and what are the catalog specifications of these manuscripts? After the study, it was found that from this collection, only six manuscripts, “Rawd al-Jinan (3 volumes); Al-Shujarah al-Ilahiyah; Al-Mabahath al-Mashreeqiyah; Annotation on the Explanation of the Nusafiyah Beliefs" are now available at the entrance to Qom and the Fayziyyah School next to it; and the remaining endowment manuscripts are missing and no information is available about them.

کلیدواژه‌ها English

Safavid endowments
Astaneh Library of Qom
Fatimid Shrine of Kazemiyeh
Faiziyeh Library
Theft of Manuscripts
استادی، رضا (1396ق)، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مدرسه فیضیه قم (دو جلد)، قم: چاپخانه مهر.
استادی، کاظم (1403ش)، ب، «سه مجموعه وقفی نسخ خطی در سه آستان مقدس ایران (مشهد، قم، ری)»، مخطوط، قم: کتابخانه شخصی حاج شیخ رضا استادی.
استادی، کاظم (1403ش)، پ، «معرفی نسخۀ خطی روض‌الجنان شاه عباس صفوی»، مخطوط، قم: کتابخانه شخصی حاج شیخ رضا استادی.
استادی، کاظم (1403ش)، ت، «معرفی نسخۀ خطی کهن المباحث المشرقیة اثر امام فخر رازی (نسخۀ وقفی شاه عباس صفوی به آستان حرم قم)»، مخطوط، قم: کتابخانه شخصی حاج شیخ رضا استادی.
امین عاملی، سید محسن (1403 ق)، اعیان الشیعة، بیروت: دارالتعارف.
بی‌نام (خرداد 1403ش)، فهرستگان نسخ خطی، سایت متعلق به کتابخانه ملی ایران، به آدرس اینترنتی: https://scripts.nlai.ir/advanced_search.
تحویل‌دار، میرزا حسین خان (1342ش)، جغرافیای اصفهان، تهران: دانشگاه تهران.
تهرانی، آقا بزرگ (1408ق)، الذریعة الی تصانیف الشیعه، قم: موسسه اسماعیلیان.
جعفریان، رسول و رسول جزینی (1397ش)، وقف‌نامه‌های صفوی، قم: نشر مورخ.
خیالی، احمد بن موسی (قبل از 1037ق)، حاشیه علی شرح العقائد النسفیه، مخطوط، قم: کتابخانه آستانه معصومیه، نسخه شماره 1771.
دانش‌پژوه، محمدتقی (1355ش)، فهرست نسخ خطی کتابخانه آستانه مقدسه قم (قطع رحلی، گلاسه)، قم: نشریه آستانه مقدسه قم.
درایتی، مصطفی (1391ش)، فهرستگان نسخه‌های خطی ایران، تهران: کتابخانه ملی.
رازی، ابوالفتوح حسین بن علی (1015ق)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن (جلد1)، مخطوط با شماره 12، قم: کتابخانه آیت الله حائری (فیضیه).
رازی، ابوالفتوح حسین بن علی (1015ق)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن (جلد2)، مخطوط با شماره 391 قدیم، قم: موزه آستانه مقدسه قم.
رازی، ابوالفتوح حسین بن علی (1015ق)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن (جلد4)، مخطوط با شماره 1691، قم: کتابخانه  آستانه مقدسه قم.
رازی، ابوالفتوح حسین بن علی (قرن12)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن (جلد3)، مخطوط با شماره 7693، مشهد: کتابخانه  آستان قدس رضوی.
رازی، فخرالدین (1342ق)، کتاب المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات (2 مجلد، ج1: 680+28ص؛ ج2: 532+16ص)، حیدرآباد دکن: مطبعه دائره‌المعارف النظامیه (چاپ سنگی).
رازی، فخرالدین (1345ق)، المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، چاپ افست، تهران: مکتبة الاسدی.
رازی، فخرالدین (1411ق)، المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، چاپ افست، قم: انتشارات بیدار.
رازی، فخرالدین (687ق)، المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، مخطوط، قم: کتابخانه آستانه معصومیه، نسخه شماره 386 (جدید 1019).
سلیمانی، محمدحسین (1394ش)، «طومار کتابهای وقفی میرزا جعفر بن شاه‌قاسم حسینی تونیبر روضه رضویه در 1024ق»، اوراق عتیق، ش 4، صص 823 ـ 834.
سلیمانی، محمدحسین (1397ش)، «کارواژه‌های نسخه‌پردازی در طومار قبض مصاحف کتابخانه سرکار فیض آثار در دوره صفوی»، نامه بهارستان، ش 5، بخش سند پژوهی.
شهرزوری، محمد بن محمود (قرن10)، الشجرة الالهیة فی علوم الحقایق الربانیة، مخطوط، قم: کتابخانه آستانه معصومیه، نسخه شماره 385 (جدید 1018).
صدرایی‌خویی، علی (1376ش)، «کتابنامه حضرت معصومه‌(س)»، فرهنگ کوثر، ش 12، صص 58 ـ 60.
صدرایی‌خوئی، علی (1375ش)، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آستان مقدس حضرت معصومه(ج 2)، قم: زائر (دو جلدی است).
عبدی، زهرا و احمد حیدریان (1402)، «بررسی نفایس نسخ خطی اهدایی نادرشاه به کتابخانه آستان قدس رضوی»، پژوهشنامه مطالعات نسخ خطی، س 2 ش 1، صص 52 ـ 72.
عراقی، مجتبی (1378ق)، فهرست‌ کتا‌بخا‌نه‌ مبا‌رکه‌ مدرسه‌ فیضیه‌ قم‌ (دو جلد)، قم: چاپخانه علمیه.
فلسفی، نصر الله (1353ش)، زندگی شاه عباس اول، اصفهان: کتابفروشی ثقفی.
محبوب فریمانی، الهه (1390)، «تاریخ کتابخانۀ آستان قدس رضوی تا پایان دورۀ قاجار با تکیه بر اسناد»، مشکوة، س 31، شش 1، صص 86 ـ 104.
مدرسی‌طباطبایی، سید حسین (1350ش)، «مدرسه آستانه مقدسه (فیضیه)»، مجله وحید، فروردین ش ۸۸، صص126ـ129.
ناصرالشریعه، محمدحسین (1383ش)، تاریخ قم، تصحیح و تعلیق و اضافات علی دوانی، تهران: رهنمون.
نقیبی، سید حسن (1375ش)، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آستان مقدس حضرت معصومه(ج1)، قم: زائر (دو جلدی است).
نقیبی، سید حسن (1391ش)، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آستان مقدس حضرت معصومه(ج3)، قم: زائر آستان مقدس.
نقیبی، سید حسن و دیگران (بی‌تا)، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آستان مقدس حضرت معصومه(ج4و5)، مخطوط (فایل کتاب هنوز منتشر نشده است) قم: کتابخانه آستان قم.
دوره 6، شماره 22
زمستان 1403
صفحه 116-155

  • تاریخ دریافت 31 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 05 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 15 تیر 1404