نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

تحولات علم انشاء در ایران عصر صفوی (907-984 هـ.ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
چکیده
علم الانشاء به آموزه‌ها و فنونی گفته می‌شد که موضوع آن شیوه‌های نگارش منشآت (نامه‌ها) و مکاتبات بوده است. کوشش در راستای تعریف، کاربرد و کارکرد علم انشاء همواره مورد توجه دانشمندان بوده است. هدف از این پژوهش بررسی تحولات علم انشاء در عصر صفوی است. پژوهش پیش رو از نوع کیفی و با روش تاریخی ـ تحلیلی و با بهره جستن از نسخه‌های خطی و منابع دست اول به انجام رسیده ‌است. در بخش نخست پژوهش به تعریف علم انشاء، ویژگی‌های عمومی کار منشیان، آموزه‌ها و افزارهای مادی آنان، کاربردها و کارکردهای ترسل و نیز باید و نبایدهای کار دیوانی پرداخته شده است. در بخش دوم بطور خاص تحولات علم انشاء در عصر صفویان بررسی خواهد شد. پژوهش پیش رو نشان داد که نگرش‌ به علم انشاء و بویژه منشات تعلیمی در این عصر هم از دیدگاه دیوانی و هم از نگر ایدئولوژیک به نسبت ادوار پیشین تحول یافت. از دیدگاه نخست رسوم و طرزهای دیوانی جدیدی همسو با جغرافیای هر منطقه سامان یافت، به گونه‌ای که به گواه برخی منابع، دفاتر دیوانی با ویژگی‌های منطبق بر عرف همان جغرافیا تحریر می‌شد. همچنین برخی اصطلاحات دیوانی خاص در مناطق مختلف پدید آمد که منحصر به همانجا بوده و در دفاتر دیوانی مناطق دیگر بکار نمی‌رفت. از دیدگاه دوم به پدید آمدن گونه‌ای از منشآت انجامید که می‌توان از آن با عنوان منشآت تعلیمی شیعی یاد کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Developments in the Science of Epistolary Writing in Iran during the Safavid Era (907-984 AH)

نویسنده English

Mohammad Hossein Soleymani
Assistant Professor, Department of History, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده English

The science of epistolary writing (علم الانشاء) refers to the teachings and techniques related to the styles of composing official documents (letters) and correspondence. Efforts to define, understand its applications, and analyze its functions have always been of interest to scholars. The aim of this research is to examine the developments of the science of epistolary writing during the Safavid period. This study is qualitative, employing a historical-analytical method, and utilizing handwritten manuscripts and primary sources. The first part of the research covers the definition of the science of epistolary writing, the general characteristics of scribes, their teachings and material tools, as well as the uses and functions of official dispatches, and the pros and cons of courtly practices. The second part specifically explores the transformations of the science of epistolary writing during the Safavid era. The findings indicate that perceptions of the science of epistolary writing, especially educational dispatches, evolved during this period, both from a courtly and an ideological perspective, compared to previous eras. From the first perspective, new courtly customs and styles emerged that aligned with the geography of each region, to the extent that, according to some sources, official registers were written according to regional conventions. Furthermore, specific courtly terminologies appeared in different regions, which were unique to each area and not used in official documents of other regions. From the second perspective, a new type of official dispatches emerged that can be referred to as Shiite educational dispatches.

کلیدواژه‌ها English

Science of epistolary writing
courtly literature
bureaucracy
Safavids
scribe
educational dispatches
آملی، شمس الدین محمدبن محمود. (1381). نفائس الفنون فی عرائس العیون. تصحیح ابوالحسن شعرانی، تصحیح، تهران: اسلامیه.
افشار، ایرج. (1390). کاغذ در زندگی و فرهنگی ایرانی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
انصاری، محمدرفیع. (1397 = 2018). دستور الملوک: متن کامل بر اساس نسخه کتابخانه سالار جنگ حیدراباد، تصحیح نوبواکی کُندو، توکیو: فوچو.
تتوی و قزوینی، قاضی احمد و آصف خان. (1382). تاریخ الفی، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ثواقب، جهانبخش . (1401). «موقعیت علمی ایران در عصر صفویه از نگاه سیاحان اروپایی»،  فصلنامه علم و تمدن در اسلام، س 4، ش 14، صص 114-95.
جهادی، سید امیر (1397). «متن‌شناسی نسخة خطّی آداب انشاء نوربخشی در بلاغت نثر و ترسّل عصر صفوی»،فصلنامه مطالعات زبانی و بلاغی، س 9، ش 18، صص 68-39.
حسن بن علی. (نسخۀ خطی 2154). المرشد فی الحساب. کتابخان، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
حسن بن گل محمد. (نسخۀ خطی 86864). تحفۀ سلطانیه. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام. (1372). مآثرالملوک، به ضمیمۀ خاتمۀ خلاصة الاخبار و قانون همایونی، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
دانش پژوه، محمدتقی. (1350). «دبیری و نویسندگی». هنر و مردم، ش 109، صص 52-46.
دبیران دبیرخانۀ شاه سلیمان صفوی. (1388). منشآت سلیمانی، تصحیح رسول جعفریان، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
سبزواری، محمدباقر. (1383). روضة الانوار عباسی، تصحیح اسماعیل چنگیزی اردهایی، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
سلیمانی، محمدحسین (پاییز 1391). «دو رزمجامۀ نویافته: یادمانی از روزگار صفویان». پیام بهارستان, س 5، ش 17، صص 33-25.
سیوری، راجر مروین. (1382). تحقیقاتی در تاریخ ایران عصر صفوی (مجموعه مقالات)، ترجمه عباسقلی غفاری فرد، محمدباقر آرام،  تهران: امیرکبیر.
شاردن، ژان. (1372). سفرنامه شاردن، ترجمه اقبال یغمایی، تهران: توس.
شاردن، ژان. (1375). سفرنامه شاردن، ترجمه اقبال یغمایی، تهران: انتشارات توس.
شعیبی عمرانی، محیا . (1400). «تولید متون فقهی شیعی در دورة نخست دولت صفوی نمونة موردی: جمال‌الانشاء»، فصلنامه پژوهش‌های علوم تاریخی، س 13، ش 1، صص 68-49.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1391). رستاخیز کلمات: درس گفتارهایی دربارۀ نظریۀ ادبیِ صورتگرایان روس. تهران: سخن.
شمس منشی، محمد بن هندوشاه . (1395). دستور الکاتب فی تعیین المراتب، تصحیح علی اکبر احمدی دارانی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
شیخ الحکمایی، عمادالدین، شعیبی عمرانی، محیا. (1399). تحول در آداب کتابت و ترسل. تهران: انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، با همکاری انتشارات سخن.
صالحی، نصرالله. (1380, دی و بهمن). «کتابشناسی توصیفی منشآت، مکاتبات و نامه­ها». کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش 52-51، صص 152-55.
عبدی بیک شیرازی. (1369). تَکملة الاخبار: تاریخ صفویه از آغاز تا 978 هجری قمری، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: نشر نی.
فتوحی لاری، روح الله. (1390). شرفنامه (مکاتبات دیوانی ایالت فارس و لارستان در دوره صفویه). تصحیح محمدباقر وثوقی، تهران: موزه، مرکز اسناد و کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
قادری، میان غلام. (نسخۀ خطی 47119).  گلدستۀ قوانین قادری. مشهد: نگهداری در گنجینۀ نسخه های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی.
قزوینی، محمدعلی. (1396). رفیق توفیق: در رسوم وزارت و آداب سلطنت با تأکید بر دوره صفوی (تألیف در 1104 هجری)، تصحیح رسول جعفریان، قم: نشر مورخ.
قزوینی، محمدعلی. (نسخه خطی 34896). مرات سلیمانی. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
کوئین، شعله. ای. (1387). تاریخ نویسی در روزگار شاه عباس صفوی: اندیشه، گرته برداری و مشروعیت در متون تاریخی عهد صفویه، ترجمه منصور صفت گل، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
گاوان، عماد الدین محمود. (1381). مناظرالانشاء. تصحیح معصومه معدن کن، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
گاوان، عماد الدین محمود. (1938). ریاض الانشاء. تصحیح شیخ چاندبن حسین، حیدرآباد دکن: دارالطبع سرکار عالی.
گاوان، عماد الدین محمود. (نسخه خطی 3575). مناظر الانشاء. تهران: موزه، مرکز اسناد و کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
محزون قزوینی، محمد معصوم. (2536). دستور الخواقین الکرام و سلوک السلاطین العضام، تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، در «جشن نامۀ استاد مدرس رضوی: مجموعۀ مقالات علمی و ادبی به پاس خدمات علمی استاد سید محمدتقی مدرس رضوی»، به کوشش سید ضیاء الدین سجادی، تهران: انتشارات استادان زبان و ادبیات فارسی.
ملکم، سر جان. (1380). تاریخ کامل ایران، تدوین و ترجمه مهدی قمی نژاد و اسماعیل بن محمدعلی حیرت، تهران: افسون.
میچل، کالین. (1397). سیاست ورزی در ایران عصر صفوی: قدرت، دیانت، بلاغت، ترجمه حسن افشار، تهران: انتشارات فرهنگ جاوید.
میرزا رفیعا، محمدرفیع بن حسن. (1385). دستورالملوک، تدوین و ترجمه محمداسماعیل مارچینکوفسکی, علی کردآبادی، تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی.
میرزا سمیعا. (1332). تذکرة الملوک: مشتمل بر تشکیلات اداری و سازمان حکومتی و درباری و طبقات و مشاغل و مناصب عهد صفویه (تألیف در حدود سال­های 1137 تا 1142 هجری قمری) بخش نخست متن. تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابفروشی طهوری.
نخجوانی، محمد بن هندوشاه. (1976م). دستور الکاتب فی تعیین المراتب، تصحیح عبدالکریم علی اوغلی علی زاده،مسکو: فرهنگستان علوم جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان.
نسفی، ناصر بن علا. (نسخه خطی 4719). لطائف الانشاء. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
نصیری اردوبادی، میرزا علینقی. (1371). القاب و مواجب دورۀ سلاطین صفویه، تصحیح یوسف رحیم لو, مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
نظامی عروضی، احمدبن عمر. (1388). چهار مقاله،تصحیح: محمد قزوینی، به کوشش محمد معین، تهران: زوار.
نواب تهرانی، میرزا مهدی . (1376). دستور الأعقاب، تصحیح سید علی آل داوود، تهران: نشر تاریخ ایران.
نوربخشی، محمدبن ناصر. (نسخۀ خطی شمارۀ 13757). انشای عالم آرا. تهران : موزه، مرکز اسناد و کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
واتابه، ریوکو. (1379, خرداد). پژوهشی در ساختار مجموعه های منشآت دبیری و تحول آیین های نگارش در دوره مغول (دستور الکاتب، الارشاد فی الانشاء، تحفۀ جلالیه و مصباح الرسائل و مفتاح الفضائل و نفائس الفنون فی عرائس العیون). کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، صص 28-41.
واعظ کاشفی، حسین بن علی (نسخۀ خطی 814396). مخزن الانشاء. سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
وبر، ماکس. (1382). دین، قدرت، جامعه، ترجمه احمد تدین، تهران: هرمس.
وثوقی، محمدباقر، سلیمانی، محمدحسین. (1392). «اصطلاحات دیوانی دورۀ مغول بر اساس نسخۀ خطی المرشد فی الحساب» پژوهش­های ایرانشناسی، س 3، ش 1، صص 98-85.
Sefatgol, Mansur. (2023). Bayaz of Royal Chancellery of Iran during the Safavid Era: Draft, Register and Rules for Perparing Diplomatic Correspondences, (A study of Irans foreign relations with Europe, Ottomans, Mughals, and the Khanates of Central Asia). (With a preface of: Kazuo Morimoto) Tokyo: Research and Information Center for Advanced Studies on Asia The University of Tokyo.
دوره 6، شماره 23
بهار 1404
صفحه 10-32

  • تاریخ دریافت 09 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 09 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 16 تیر 1404