نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

کارکردهای تعامل عقل و دین در احیای تمدن اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده شهید محلاتی، قم، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآنی دانشکده شهید محلاتی، قم، ایران.
10.22034/icrs.2025.525582.1339
چکیده
دین اسلام با تأکید بر جایگاه بنیادین عقل در فرآیند معرفت‌شناسی دینی، همواره مسیر تمدن‌سازی و پیشرفت را ترسیم نموده است. در این منظومه فکری، نسبت سنجی عقل و دین از جمله چالش‌برانگیزترین مباحث بوده که طیفی از آراء را شامل می‌شود؛ از نفی کامل هرگونه ارتباط تا اعتقاد به رابطه‌ای تکاملی و ذاتی. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-تاریخی نشان می‌دهد که اوج گیری تمدن اسلامی مرهون چهار رکن اساسی بوده است: نخست، تکیه بر قرآن و سنت به‌عنوان چارچوب هویت‌ساز؛ دوم، پذیرش عقل به‌مثابه ابزاری معتبر در فهم دین؛ سوم، بنیان‌گذاری ایمان بر استدلال‌های عقلانی؛ و چهارم، نقد و بازخوانی میراث فکری اسلام. بررسی داده‌های تاریخی مؤید آن است که در دوره‌های طلایی تمدن اسلامی، تعامل سازنده عقل و دین به هماهنگی یافته‌های علمی با تعالیم وحیانی و گسترش فضای گفت و گو منجر شده بود. در این میان، نظام اجتهاد پویا به‌عنوان مکانیسمی کارآمد، انعطاف شریعت در برابر تحولات زمانی را ممکن ساخته بود. یافته‌های این مطالعه که با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده، گویای آن است که بازتولید این الگوی تعاملی در دوران معاصر می‌تواند سنگ بنای تمدنی نوین باشد که از سویی به مبانی اصیل اسلامی وفادار است و از سوی دیگر، توان پاسخگویی به چالش‌های پیچیده جهان امروز را دارا می‌باشد. این مسیر، احیای عقلانیت دینی را به‌عنوان پیش‌شرط ضروری هرگونه نوزایی تمدنی در جهان اسلام معرفی می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The functions of the interaction of reason and religion in the revival of Islamic civilization

نویسندگان English

MOHAMMAD DEHGHANI 1
karim abdolmaleki 1
mehdi jalalvand 2
1 Assistant Professor of Theology and Islamic Education Department of Shahid Mahalati Faculty, Qom, Iran
2 Assistant Professor of Quranic sciences Department of Shahid Mahalati Faculty, Qom, Iran
چکیده English

Islam has consistently emphasized the fundamental role of reason in religious epistemology while outlining the path for civilizational development and progress. Within this intellectual framework, the relationship between reason and religion has remained one of the most challenging discussions, encompassing a spectrum of views - from complete rejection of any connection to belief in an inherent, evolutionary relationship.
This analytical-historical study demonstrates that the flourishing of Islamic civilization rested upon four essential pillars: 1) reliance on the Quran and Sunnah as identity-forming foundations; 2) recognition of reason as a valid tool for religious understanding; 3) establishment of faith upon rational foundations; and 4) critical engagement with Islamic intellectual heritage. Historical evidence confirms that during Islam's golden ages, the constructive interaction between reason and religion harmonized scientific discoveries with divine teachings while expanding intellectual discourse. The dynamic system of ijtihad (independent jurisprudential reasoning) served as an effective mechanism enabling Sharia's adaptability to temporal changes.
The findings of this descriptive-analytical research indicate that reviving this interactive model today could establish the foundation for a new civilization - one that remains faithful to authentic Islamic principles while effectively addressing contemporary global challenges. This approach positions the revival of religious rationality as an indispensable prerequisite for any civilizational renewal in the Muslim world.

کلیدواژه‌ها English

Civilization
religion
tradition
reason
revival
قرآن کریم، (1380). مهدی الهی قمشه‌‌ای، ترجمه قرآن، قم، فاطمه الزهرا.
آرکون، محمد. (1996). تاریخیه الفکر العربی الاسلامی، ترجمة هاشم صالح، بیروت، دار انماء القومی، چ 2.
ابن فارس، احمد. (1391). معجم مقاییس اللغه، مصر، مطبعه البابی الحلبی و اولاده.
ابن­منظور، محمد بن مکرم. (1414). لسان العرب، بیروت، دار صادر، چ 3.
اسدآبادی، سیدجمال­الدین. (1379). مجموعه رسائل و مقالات، تهران، بی نا.
اقبال لاهوری، محمد. (1390). احیای فکر دینی در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، سهامی انتشار.
امیدی، مهدی (تابستان 1393). «تعقّل و تدیّن در ساحت­های تمدّن از منظر حکیم متألّه جوادی آملی»، نقد و نظر (فلسفه و الهیات)، ش 2، صص 118-142.
امین، احمد (بی تا). فجر الاسلام، بیروت، دارالکتاب العربى، بی­تا.
البستانی، بطرس (1878). دائره المعارف، بیروت، مطبعه دارالمعارف، ج 6.
بوازار، مارسل (1362). انسان‌دوستی در اسلام، ترجمه محمدحسن مهدوی اردبیلی و غلامحسین یوسفی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ج 1.
تمیمى آمدى، عبدالواحدبن­محمد (1410). غرر الحکم و درر الکلم‏، سید مهدى‏ رجائى، قم، دارالکتاب الإسلامی، چ 2.
جرجانى‏، میرسیدشریف (1370). التعریفات‏، ناصرخسرو، تهران، چ 4.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1418). الفصول المهمة فی أصول الأئمه، قم، موسسه معارف اسلامى امام رضا.
حرانی، ابن شعبه (1404 ق). تحف العقول، قم، جامعه مدرسین.
 ﺣﻠﺒﯽ، علی اصغر (1356). زندگی و سفرهای سید جمال­الدین اسدآبادی، تهران، زوار.
 حنفی، حسن (1390). میراث فلسفی ما، گردآورنده فاطمه گورایی، ترجمه علی سردار، تهران، یاداوران.
خسروپناه، عبدالحسین (پاییز 1392). «ترابط عقل و دین و تأثیر آن بر فرهنگ اسلامی»، فصلنامه راهبرد فرهنگ، ش 23، صص 30-52.
خلجی، مهدی (1377). آرا و اندیشه‌های محمد آرکون، تهران، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.
دهقانی، محمد (بهار 1399). «کارکردهای تقریب مذاهب در تحقق تمدن نوین اسلامی»، فصلنامه تمدن اسلامی و دین پژوهی، ش 3، صص 94-111.
زرقانی، محمد؛ محمد رضا محمودی، شریف لک زایی و سید محمد حسینی (تابستان 1403). «مؤلفه‌های تمدن ساز در اندیشه امام موسی صدر»، فصلنامه علم و تمدن در اسلام، س 5، ش 20، صص 63-84.
زکریا، فؤاد (1968). الفلسفه فی الوطن العربی المعاصر، قاهره، مکتبه مصر.
زکریا، فؤاد (1998). خطاب الی العقل العربی، خطاب الی العقل العربی، مصر، دار مصر للطباعه و النشر.
سید رضی (1387). نهج‌البلاغه، ترجمه ابراهیم منهاج قم، حبیب.
شب بویی، حمید رضا. (بهار و تابستان 1402). «تطورات کاربست عقل و دین در مقایسه نظرات سید مرتضی و خواجه نصیر الدین طوسی»، فصلنامه شیعه پژوهی، ش 24، صص 8-25.
طباطبایی، سید مصطفی. (1375). شیخ محمد عبده مصلح بزرگ مصر، تهران، قلم.
طباطبایی، صادق (1388). خاطرات سیاسی- اجتماعی دکتر صادق طباطبایی، تهران، عروج، ج 2.
طباطبایى، سید محمدحسین (1417 ق). المیزان فى تفسیر القرآن، قم، مکتبه النشر الاسلامی، چ 5.
طباطبایی، محمد حسین (1374 ق). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ج 13.
طریحى، فخرالدین (1375). مجمع البحرین، تهران، کتابفروشى مرتضوى، چ 3.
طوسى، محمد بن حسن. (بی­تا). التبیان فى تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربى.
عبدالرزاق، علی (1380). اسلام و مبانی قدرت، تهران، قصیده‌سرا.
عنایت، حمید (1358). سیری در اندیشة سیاسی عرب، تهران، امیرکبیر.
فرزند وحی، جمال و فاطمه احمدی (پاییز 1399). «شاخصه‌ها و ویژگی‌های تمدن اسلامی در آیات و روایات»، تمدن اسلامی و دین پژوهی، شماره 5، صص 98-113.
فوکوتساوا، یوکیشی (1363). نظریه‌ تمدن، ترجمه چنگیز پهلوان، تهران، آبی.
مطهری، مرتضی (1372). مجموعه آثار، تهران، صدرا، ج 4.
مطهری، مرتضی (بی تا). آشنایی با قرآن، تهران، صدرا، ج 1.
معلوف، لویس (1374)، المنجد، ترجمه محمّد بندرریگی، تهران، ایران، ج 2.
مفتخری، حسین (تابستان 1379). «تمدن اسلامی، مبانی و مؤلفه­های اساسی آن»، فصلنامه تاریخ اسلام، ش 2، صص 6-3.
میری، سید محسن (تابستان 1389). «تحلیل و بررسی عقل عربی از منظر محمد عابد جابری»، فصلنامه اسرا، س 2، ش 2، صص 105-126.
نصر، سید حسین (1391). در مسیر سنت­گرایی، به کوشش سید مسعود رضوی، تهران، علم.
نورالدین، محمد (1382). ترکیه: جمهوری سرگردان، تهران، موسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور.
نوزانی، بهرام (1388). آرا و اندیشه‌‌های سید جمال‌الدین اسدآبادی، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
وصفی، محمدرضا (1387). نومعتزلیان، تهران، احسان.
mohammad, arkoun (1978). “ la pensee arab”. paris: puf.
دوره 6، شماره 24
تابستان 1404
صفحه 10-31

  • تاریخ دریافت 02 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 13 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 16 مرداد 1404