نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

نشریه علمی علم و تمدن در اسلام

اولین تماس‌های مسلمانان و بوداییان و راه‌های نفوذ آیین بودایی در فرهنگ اسلامی با تأکید بر شهر بصره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه ادیان و عرفان، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استاد گروه ادیان و عرفان، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 استادیار گروه تاریخ، واحد یادگار امام خمینی(ره)شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/icrs.2025.531634.1354
چکیده
این مقاله به بررسی اولین تماس‌های تاریخی میان آیین بودایی و فرهنگ اسلامی در سده‌های اولیه هجری و چگونگی نفوذ عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی، با تأکید بر نقش شهر بصره، می‌پردازد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، به این پرسش پاسخ می‌دهد که چگونه تماس‌های اولیه میان مسلمانان و بوداییان، از طریق مسیرهای تجاری و مراکز علمی، به انتقال و بازتفسیر عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی منجر شد و چه عواملی بصره را به کانونی برای این تبادلات تبدیل کرد. یافته‌ها نشان می‌دهند که تعاملات از دوره‌های اشکانی و ساسانی آغاز شد و در سده‌های اولیه اسلامی، از طریق مسیرهای تجاری مانند راه ابریشم و مراکز فرهنگی نظیر بصره و تاکسیلا تقویت گردید. متون ترجمه‌شده، مانند «بلوهر و بوذاسف»، که در آثار شیعی و اسماعیلی بازتاب یافته‌اند، و حضور دانش‌آموختگان بودایی در مراکز علمی مانند تاکسیلا و بغداد، از مهم‌ترین مجاری انتقال این عناصر بودند. بصره، به دلیل موقعیت استراتژیک خود در نزدیکی خلیج فارس و دسترسی به مسیرهای تجاری دریایی، به مرکزی برای تبادلات فرهنگی و دینی تبدیل شد و نقش کلیدی در بازآفرینی و ادغام عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی، به‌ویژه در حوزه تصوف و اخلاق، ایفا کرد. شباهت‌های مضمونی میان آموزه‌های زهد در تصوف اسلامی و مفاهیم بودایی، مانند دوری از تعلقات مادی و تأمل در ناپایداری زندگی، نشان‌دهنده تأثیرات غیرمستقیم اما عمیق این تعاملات است. این پژوهش بر ظرفیت فرهنگ اسلامی برای جذب و بازتفسیر ایده‌های خارجی تأکید دارد و الگویی از همزیستی مسالمت‌آمیز و گفت‌وگوی میان‌فرهنگی را ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

First Contacts between Muslims and Buddhists and the Ways Buddhism Influenced Islamic Culture: With Emphasis on the City of Basra

نویسندگان English

Hamed Navidi Kashani 1
Mahmoodreza Esfandiar 2
Ramin Yalfani 3
1 Ph.D. Student, Department of Religions and Mysticism, YI.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Professor, Department of Religions and Mysticism, CT.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, History Department, YI.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

This article examines the earliest historical contacts between Buddhism and Islamic culture in the early Islamic centuries and the ways in which Buddhist elements permeated Islamic culture, with a particular emphasis on the role of the city of Basra. Employing a descriptive-analytical method, this study addresses the question of how initial interactions between Muslims and Buddhists, facilitated through trade routes and scholarly centers, led to the transmission and reinterpretation of Buddhist elements within Islamic culture, and what factors made Basra a hub for these exchanges. The findings indicate that these interactions began during the Parthian and Sasanian periods and were further strengthened in the early Islamic centuries through trade routes such as the Silk Road and cultural centers like Basra and Taxila. Translated texts, such as Bilawhar wa Budhasaf, reflected in Shiite and Ismaili works, and the presence of Buddhist scholars in academic centers like Taxila and Baghdad, were among the primary channels for this transmission. Basra, due to its strategic location near the Persian Gulf and access to maritime trade routes, became a center for cultural and religious exchanges, playing a pivotal role in the reinterpretation and integration of Buddhist elements in Islamic culture, particularly in the realms of Sufism and ethics. Thematic similarities between the ascetic teachings of Islamic Sufism and Buddhist concepts, such as detachment from material desires and contemplation of life's impermanence, highlight the indirect but profound impact of these interactions. This study underscores the capacity of Islamic culture to absorb and reinterpret foreign ideas, offering a model of peaceful coexistence and intercultural dialogue.

کلیدواژه‌ها English

Muslims
Buddhists
cultural influence
Silk Road
Basra
آن‍دل‍س‍ی، ص‍اع‍دب‍ن‌ اح‍م‍دب‍ن‌ ص‍اع‍د، ‌ق‍اض‍ی‌ اب‍وال‍ق‍اس‍م  (۱۳۸۳). ت‍رج‍م‍ه‌ ال‍ت‍ع‍ری‍ف‌ ب‍طب‍ق‍ات‌ الام‍م‌ (ت‍اری‍خ‌ ج‍ه‍ان‍ی‌ ع‍ل‍وم‌)، ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ و ت‍رج‍م‍ه‌ ب‍ه‌زب‍ان‌ ف‍ارس‍ی‌ غ‍لام‍رض‍ا ج‍م‍ش‍ی‍دن‍ژاد، ت‍ه‍ران‌، پ‍ژوه‍ش‍گ‍اه‌ ع‍ل‍وم‌ ان‍س‍ان‍ی‌ و م‍طال‍ع‍ات‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌.
ابن بابویه، محمد بن علی (1395ق). اکمال الدین و اتمام النعمه فی اثبات الغیبه و کشف الحیره، بیروت، دارالکتب الاسلامیه، ج ۲.
ابـنحنبل، احـمد (1433ق). فـضائل عـلیبـنابـیطالب علیه السلام، تحقیق سیدعبدالعزیز‌ طباطبایی، قم، مؤسسة المحقق الطباطبایی.
ابنداود حلی، تقیالدینحسن‌بن‎‌ علی‌ (1342ق). کتاب الرجال، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
ابن سعد، محمد بن سعد (۱۴۱۰ق). الطبقات الکبری، عطا، محمد عبدالقادر (محقق)، بیروت، دار الکتب العلمی، ج 3.
ابن سعد (۱۹۶۸م). الطبقات الکبرى، تحقیق: احسان عباس، بیروت، دار صادر، ج۷.
ابنعساکر، ابوالقاسمعلیبنحسین شافعی (1395ق). ترجمة الامام علیبن ابیطالب‌ علیه‌ السلام‌ من تاریخ دمشق، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت، دارالتـعارف للمـطبوعات.
ابن­ندیم، محمد بن اسحاق (1366). الفهرست،ترجمه رضا تجرد، با تجدیدنظر مهین جهانبگلو، تهران، امیرکبیر.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین (1420ق). الاغانی، بیروت، دارالفکر.
افلاکی، احمدبن اخی ناطور (۱۳۶۲). مناقب العارفین، آنکارا: چاپ تحسین یازیجی، ۱۹۵۹-۱۹۶۱، تهران، چاپ افست، ج۲.
اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۶۴). تاریخ مغول: از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، تهران، امیرکبیر.
البخاری الجعفی، محمد بن ابراهیم بن اسماعیل، (1397ق/1978م)، خلق افعال العباد، تصحیح عبدالرحمن عمره، ریاض.
البزدویّ، محمد‌بن عبدالکریم. (1383ق.). أصول‌الدین. تحقیق الدکتور هانز بیرتنس. بیروت، دار الإحیاء الکتب العربیّة.
ال‍ج‍اح‍ظ، اب‍ی‌ ع‍ث‍م‍ان‌ ع‍م‍ر ب‍ن‌ ب‍ح‍ر (1958م). ال‍ح‍ی‍وان، ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ و ش‍رح‌ ع‍ب‍دال‍س‍لام‌ م‍ح‍م‍د ه‍ارون‌، ب‍ی‍روت، داراح‍ی‍ا و ال‍ت‍راث‌ ال‍ع‍رب‍ی.
الجوهری، اسماعیل بن حماد، (بی تا). الصحاح، أحمد عبدالغفور عطار، بیروت. 
الماتریدی، محمد بن محمد بن محمود، (1970م). کتاب التوحید، به کوشش فتح الله خلیف، بیروت.
الملطی الشافعی، محمد بن احمد، (1949م). التنبیه والرد، عزت العطار الحسین.
امین، حسن (۱۳۷۸). بازتاب بودا در ایران و اسلام، تهران، میرکسری.
بدوی، عبدالرحمن (1975م). تاریخ التصوف الإسلامی من البدایة حتی نهایة القرن الثانی، کویت. 
بصری، حسن (۱۳۹۶). کتاب زهد، به کوشش محمد عبد الرحیم انصاری، ترجمه قاسم انصاری، تهران، نشر جامى.
ب‍غ‍دادی، م‍ج‍دال‍دی‍ن‌ (1368). ت‍ح‍ف‍ه‌ ال‍ب‍رره‌ ف‍ی‌ م‍س‍ائ‍ل‌ ال‍ع‍ش‍ره‌، ت‍رج‍م‍ه‌ م‍ح‍م‍دب‍اق‍ر س‍اع‍دی‌ خ‍راس‍ان‍ی‌؛ ب‍ه‌اه‍ت‍م‍ام‌ ح‍س‍ی‍ن‌ ح‍ی‍درخ‍ان‍ی‌ م‍ش‍ت‍اق‍ع‍ل‍ی‌، [ت‍ه‍ران‌]، م‍روی‌.
ب‍ی‍رون‍ی، اب‍وری‍ح‍ان (1362). ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ م‍ال‍ل‍ه‍ن‍د، ت‍رج‍م‍ه‌ م‍ن‍وچ‍ه‍ر ص‍دوق‍ی‌ س‍ه‍ا، ت‍ه‍ران‌، ‏موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی‏.
بیکرمان و دیگران (1394). تاریخ ایران کیمبریج: از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان: بخش اول (جلد 3)، ترجمه حسن انوشه، چ 8 تهران، امیرکبیر.
پ‍اش‍ای‍ی، ع. (1380). ت‍اری‍خ‌ آی‍ی‍ن‌ ب‍ودا، ت‍ه‍ران، م‍وس‍س‍ه‌ ن‍گ‍اه‌ م‍ع‍اص‍ر.
تاراچند (۱۳۴۳). «پیوندهای تمدن و فرهنگ هند و ایران»، سخن، س ۱۵، ش ۱، صص 1 -18.
تقی‌زاده، حسن (۱۳۳۵). مانی و دین او، فراهم آورده افشار شیرازی، تهران، انجمن ایران‌شناسی.
ثقفی، ابواسحاق، ابراهیم بن محمد کوفی اصفهانی (1371)، الغارات، ترجمه‌ عبدالمحمد‌ آیتی‌، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حلّی، حسنبنیوسفبنمطهر (1402‌ق). خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، قم، مکتبة الرضی.
حمیدی، فهیمه و حاتمی، امیرحسین (1400). «مواجهه مسلمانان با بودیسم در عصر فتوحات و سده‌های نخستین اسلامی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ش 43، صص 31 -52.  DOR: 20.1001.1.22520538.1400.12.43.4.9
ذهبی، محمدبن احمد (1417 ق). سیراعلام النبلاء، بیروت: چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، ج ۴.
زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۵۳). نه شرقی، نه غربی– انسانی، تهران، امیرکبیر.
س‍ی‍راف‍ی‌، س‍ل‍ی‍م‍ان (۱۳۸۱). س‍ل‍س‍ل‍ه‌ ال‍ت‍واری‍خ، ی‍ا؛ اخ‍ب‍ار ال‍ص‍ی‍ن‌ و ال‍ه‍ن‍د، ت‍ص‍ن‍ی‍ف‌ س‍ل‍ی‍م‍ان‌ ت‍اج‍ر س‍ی‍راف‍ی‌، ب‍ا گ‍ردآوری‌ و اض‍اف‍ات‌ اب‍وزی‍د ح‍س‍ن‌ س‍ی‍راف‍ی‌، ت‍رج‍م‍ه‌ ح‍س‍ی‍ن‌ ق‍رچ‍ان‍ل‍و، ت‍ه‍ران، اس‍اطی‍ر و م‍رک‍ز ب‍ی‍ن‌ال‍م‍ل‍ل‍ی‌ گ‍ف‍ت‍گ‍وی‌ ت‍م‍دن­ه‍ا.
صـفار‌، ابـوجعفر مـحمد بنالحسنبن فروخ (1362). بصائر الدرجـات، تـصحیح میرزامحسن کوچه‌باغی، تهران، منشورات الاعلمی.
صفدی، خلیل بن ایبک (۱۹۶۲م). کتاب الوافی بالوفیات، ویسبادن، ج12.
صفوت، احمد زکی (1352 ق/1933م). جمهره خطب العرب فی عصور العربیه الزاهره، الجز الثانی: العصر الاموی، قاهره.
عطار، محمدبن ابراهیم (۱۳۷۸). تذکرةالاولیاء، چاپ محمد استعلامی، تهران.
علم الهدی، مرتضی، (ابوالقاسم علی بن الحسین الموسوی) (۱۳۷۶). الذریعه الی اصول الشریعه، تصنیف، تصحیح و مقدمه و تعلیمات از ابوالقاسم گرجی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ج 21.
عیناثی، سیدمحمد (1380ق). آداب النفس، تحقیق سیدکاظم موسوی میاموی، تهران، منشورات المکتبة المرتضویة و آثار الجعفریه.
فریامنش، مسعود (1385). «سُمنیه، فرقه‏ای بودایی در جهان اسلام»، هفت آسمان، ش 31، صص 139 -148.
مجتبایی، فتح‌الله (1398). بلوهر و بوذاسف، تهران، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
مجتبایی، فتح‌الله (1393). «ابراهیم ادهم»، در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج 2، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
مجدوع، اسماعیل بن عبدالرسول (۱۳۴۴). فهرسة الکتب و الرسائل، چاپ علینقی منزوی، تهران.
مجلسی، محمدباقر(۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م). بحارالانوار، بیروت. 
محجوب، محمدجعفر (1395). دربارۀ کلیله و دمنه: تاریخچه، ترجمه و دو باب ترجمه نشده از کلیله و دمنه، تهران، خوارزمی،
مسعودی، علیبنالحسین (1384ق). مروج‌ الذهب‌ و معادن الجوهر، تحقیق محمد محیی‌الدین عـبدالحمید، قاهره، مطبقة السعادة.
مقدسی، محمدبن احمد (۱۹۰۶م). احسن التقاسیم، به کوشش یان دخویه، لیدن. 
مناوی، عبد الرؤوف بن تاج العارفین القاهری (1408ق). التیسیر بشرح الجامع الصغیر، الناشر: مکتبة الإمام الشافعی – الریاض، الطبعة الثالثة.
منتظری، محمد، پازوکی، شهرام، اسفندیار، محمودرضا (1399). «مواجهه مسلمانان و بودائیان در سه قرن نخست هجری»، پژوهشنامۀ تاریخ اسلام، ش40، صص 51 -70. 
مینوی، مجتبی (1367‌). پانزده گفتار، تهران‌، توس.
نجاشی‌، ابوالعباس احمد بنعلی (1416‌ق). رجال النجاشی، تحقیق سیدموسی شبیری زنجانی، قم، جـامعۀ مـدرسین حوزۀ علمیه.
واقدی، محمد بنسعد الکاتب (1388ق). الطبقات الکبری، قـاهره، دارالتحریر.
وکیع، محمدبن خلف (بی‌تا). اخبارالقضاة، بیروت، عام الکتب.
Bosworth, C. E. (1997). The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz. Costa Mesa: Mazda Publishers.
Demiéville, P. (1985). Buddhism and Healing: Demiéville’s Article on Byō (L. Hurvitz, Trans.). Lanham: University Press of America.
Elverskog, J. (2010). Buddhism and Islam on the Silk Road. University of Pennsylvania Press.
Ess, Josef van (1992).Theology and society in the second and third centuries of the Hijra, translated from German by John O'Kane, Leiden: Brill.
Foltz, R. (2010). Religions of the Silk Road: Premodern Patterns of Globalization. New York: Palgrave Macmillan.
Massignon, L. (1982). The Passion of al-Hallaj: Mystic and Martyr of Islam. Princeton: Princeton University Press.
دوره 7، شماره 27
بهار 1405
صفحه 79-96

  • تاریخ دریافت 07 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 21 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 21 مرداد 1404